Spor yaralanmaları: türleri, ilk yardım ve korunma yolları

Spor yaralanmaları neden olur?

MedlinePlus'a göre spor yaralanmaları kazalar, uygun olmayan antrenman yöntemleri ya da uygun olmayan ekipman nedeniyle ortaya çıkabilir. Kondisyon eksikliği ve egzersiz öncesinde yeterince ısınmamak da riski artırır.

NIAMS'in saydığı başlıca risk etkenleri şunlardır:

• Yanlış teknik: Hareketlerin uygun olmayan biçimde yapılması
• Aşırı antrenman: Dinlenmeye yeterli zaman ayırmadan yüklenmek
• Yoğunluğu çok hızlı artırmak: Antrenman süresini, sıklığını ya da şiddetini kısa sürede yükseltmek
• Sert zeminler ve uygun olmayan ayakkabılar
• Önceki yaralanmalar: Tam iyileşmeden spora dönmek
• Vücut yapısına bağlı etkenler
• Bazı ilaçlar: NIAMS, florokinolon grubu bazı antibiyotiklerin tendon yaralanması riskiyle ilişkili olabileceğini belirtir. İlacınızı kendi başınıza bırakmayın; endişelerinizi hekiminizle konuşun.
• Yaş ve cinsiyet: NIAMS'e göre yaralanma türü ve sıklığı yaşa ve cinsiyete göre değişebilir.

Akut ve aşırı kullanım yaralanmaları

Akut yaralanmalar

NIAMS'e göre bir anda, bir düşme, darbe ya da ani dönme hareketiyle ortaya çıkar. Belirtileri şunlardır:

• Ani ve şiddetli ağrı
• Belirgin şişlik ya da morarma
• Yaralanan bölgeye yük verememe
• Gözle görülen şekil bozukluğu

Aşırı kullanım yaralanmaları

NIAMS'e göre aynı hareketin uzun süre tekrar tekrar yapılması sonucu zamanla gelişir. Belirtileri şunlardır:

• Etkinlik sırasında ortaya çıkan ağrı
• Dinlenirken de süren hafif, künt ağrı ve şişlik

Aşırı kullanım yaralanmaları sinsi başladığı için sık göz ardı edilir. Erken fark edilmezse daha uzun süre spordan uzak kalmaya yol açabilir.

Sık görülen spor yaralanmaları

NIAMS ve MedlinePlus'ın saydığı sık görülen yaralanmalar şunlardır:

• Burkulma ve kas zorlanması: Bağların ya da kasların gerilmesi veya yırtılması. Bkz. Kas yırtığı ve zorlanması ve Ayak bileği burkulması
• Diz yaralanmaları: Diz kapağı çevresinde ağrı ("koşucu dizi"), ön çapraz bağ yırtığı, menisküs yırtığı ve diz kapağı çıkığı. Bkz. Ön çapraz bağ yaralanması ve Menisküs yırtığı
• Omuz yaralanmaları: Rotator manşet denen omuz kaslarının ve tendonlarının iltihabı ya da yırtığı, omuz sıkışması ve omzun gevşekliği ya da çıkması. Bkz. Omuz sıkışma sendromu
• Dirsek yaralanmaları: Tenisçi dirseği, golfçü dirseği ve fırlatma sporlarında dirsek iç yan bağının hasarı. Bkz. Tenisçi dirseği
• Ayak bileği ve Aşil tendonu sorunları: Burkulmalar ve topuğun arkasındaki Aşil tendonunun iltihabı ya da yırtığı
• Kaval kemiği ağrısı (shin splints): NIAMS'e göre özellikle koşu sonrası kaval kemiği boyunca hissedilen ağrı
• Kırıklar: Ani darbeyle oluşan kırıklar ya da tekrarlayan yüklenmeyle oluşan stres kırıkları
• Çıkıklar: NIAMS'e göre kemiklerin eklemden ayrılması; en sık omuz, dirsek ve dizde görülür
• Kaslarda şişlik: MedlinePlus bunu da sık görülen yaralanmalar arasında sayar

Spor yaralanmasında ilk bakım

NIAMS ve NHS'e göre hafif yaralanmalarda ilk günlerde dinlenme, buz, sıkıştırma ve yükseltme (R-I-C-E) önerilir. NHS bu yönteme yaralı bölgeyi koruma adımını da ekler:

• Koruma: Yaralı bölgeyi daha fazla zarardan koruyun; gerekirse destek kullanın.
• Dinlenme: NIAMS'e göre yaralanan bölge 1–2 gün dinlendirilmelidir. Etkinliği bırakın, yaralı bölgeye yük bindirmekten kaçının.
• Buz: NIAMS, buzun günde 4–8 kez, 20'şer dakika uygulanabileceğini belirtir. Buzu bir havluya sararak kullanın; doğrudan cilde koymayın.
• Sıkıştırma: Şişliği azaltmak için esnek bir bandaj kullanılabilir. Bandaj dolaşımı engelleyecek kadar sıkı olmamalıdır.
• Yükseltme: NIAMS'e göre yaralı bölge kalp seviyesinin üzerinde tutulmalıdır.

NHS, ilk günlerde sıcak uygulama, alkol ve masajdan kaçınılmasını önerir. NIAMS'e göre reçetesiz iltihap giderici ağrı kesiciler ağrı ve şişliği azaltmaya yardımcı olabilir. Başka hastalığınız varsa, düzenli ilaç kullanıyorsanız ya da gebeyseniz ilaç kullanmadan önce eczacınıza veya hekiminize danışın.

Tanı ve tedavi

Tanı

NIAMS'e göre hekim ayrıntılı bir fizik muayene yapar ve yaralanmanın nasıl olduğunu sorar. Kemik ve yumuşak dokuları değerlendirmek için röntgen ya da MR gibi görüntüleme yöntemleri istenebilir.

Tedavi

Tedavi, yaralanmanın türüne ve ağırlığına göre değişir. NIAMS'e göre:

• Hareketsizleştirme: Daha ciddi yaralanmalarda kol askısı, atel, dizlik ya da alçı ile yaralı bölgenin bir süre hareketsiz kalması sağlanabilir.
• Cerrahi: Yırtılan dokuların onarılması ya da kırık kemiklerin hizalanması için bazı durumlarda ameliyat gerekebilir. NIAMS, ameliyatın yalnızca seçilmiş durumlarda gerektiğini vurgular.
• Rehabilitasyon: Fizyoterapistlerle yapılan egzersizler, kas gücünü ve hareket açıklığını yeniden kazanmayı amaçlar. NIAMS, spora dönmeden önce rehabilitasyonun tamamlanmasını önerir. Bkz. Fizik tedavi nedir?

NIAMS'e göre spor yaralanmalarının tedavisinde acil tıp hekimleri, ortopedi uzmanları, spor hekimleri, fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanları ve fizyoterapistler görev alabilir.

Spora güvenle dönüş

Tam iyileşmeden spora dönmek, aynı bölgenin yeniden yaralanmasına yol açabilir. NIAMS önceki yaralanmaları risk etkenleri arasında sayar. Spora dönüşte şunlara dikkat edilmelidir:

• Hekiminizin ya da fizyoterapistinizin önerdiği rehabilitasyon programını tamamlayın.
• Etkinliğe düşük yoğunlukta başlayın ve kademeli olarak artırın.
• NHS'e göre zorlayıcı egzersizlere dönüş, kas zorlanmalarında 8 haftaya kadar sürebilir.
• Ağrı, şişlik ya da güçsüzlük yeniden ortaya çıkarsa yükü azaltın ve hekiminize danışın.

Spor yaralanmalarından korunma

NIAMS ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Isınma ve germe: MedlinePlus'a göre egzersiz öncesi ısınma ve germe riski azaltmaya yardımcı olur.
• Kondisyonunuza uygun etkinlik seçin: NIAMS, fiziksel kapasiteye uygun etkinliklerin seçilmesini önerir.
• Kademeli artış: Antrenmanın yoğunluğunu yavaş yavaş artırın.
• Uygun ekipman ve teknik: Etkinliğe uygun ayakkabı ve koruyucu ekipman kullanın; hareketleri doğru teknikle yapın.
• Düzenli egzersiz: NIAMS, iyileştikten sonra da düzenli egzersize devam edilmesini önerir.
• Erken uyarı işaretlerini tanıyın: Etkinlik sırasında ortaya çıkan ağrıyı görmezden gelmeyin.

Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi'nin (AAOS) hasta bilgilendirme sitesi OrthoInfo da yumuşak doku yaralanmalarından korunmak için şunları önerir:

• Yıpranmış spor ayakkabılarını yenileyin.
• Dayanıklılık, kas gücü ve esneklik çalışmalarını birlikte içeren dengeli bir program izleyin.
• Germe hareketlerini zorlamadan yapın; OrthoInfo her germenin yaklaşık 10–20 saniye sürdürülmesinden söz eder.
• Egzersiz sırasında yeterli sıvı alın.
• Egzersiz sonrasında soğuma hareketleri yapın.
• Düzenli dinlenme günlerine yer verin.
• Hafta içi hareketsiz kalıp hafta sonu birden yoğun egzersiz yapmak yerine haftaya yayılmış düzenli etkinliği tercih edin.

OrthoInfo'ya göre temaslı sporlarda arka uyluk kası, koşu ağırlıklı sporlarda baldır kası, raket ve fırlatma sporlarında ise dirsek çevresi zorlanmaları daha sık görülür. Yaptığınız sporun en çok zorladığı bölgeleri bilmek, ısınma ve güçlendirme çalışmalarını bu bölgelere göre planlamanıza yardımcı olabilir.

Çocuklarda spor yaralanmaları

Çocukların kemikleri hâlâ büyümektedir; bu nedenle bazı yaralanmalar çocuklara özgüdür. MedlinePlus, çocuk sporcularda topuk ağrısına yol açan Sever hastalığı gibi durumlara dikkat çeker. Çocuğunuz spor sonrası tekrarlayan ağrıdan yakınıyorsa, topallıyorsa ya da etkinlikten kaçınıyorsa değerlendirme için hekime başvurun.