Menisküs yırtığı belirtileri ve tedavi seçenekleri

Menisküs nedir, nasıl yırtılır?

MedlinePlus'a göre menisküs, diz ekleminde bulunan "C" biçimli bir kıkırdak parçasıdır ve her dizde iki tane vardır: dizin iç tarafında iç (medial) menisküs, dış tarafında dış (lateral) menisküs. Cleveland Clinic, menisküslerin uyluk kemiği ile kaval kemiği arasında darbe emici yastık görevi gördüğünü belirtir. MedlinePlus'a göre menisküs ayrıca dizi dengeler ve vücut ağırlığını eklem yüzeyine dağıtır.

Cleveland Clinic'e göre menisküs yırtıkları ABD'de her 100.000 kişiden 61'ini etkiler ve çok sık görülen spor yaralanmalarından biridir.

Ani (akut) yırtıklar

Cleveland Clinic'e göre en sık mekanizma, ayak yere sabitlenmişken dizin aniden dönmesidir. MedlinePlus'ın sıraladığı diğer yaralanma biçimleri şunlardır:

• Dizi aşırı bükmek ya da çevirmek
• Koşarken aniden durup yön değiştirmek
• Diz çökmek
• Derin çömelip ağır bir yük kaldırmak
• Dize doğrudan darbe almak
• Diz bağlarının, özellikle ön çapraz bağın yaralanmasıyla birlikte

Futbol, basketbol, tenis gibi ani dönüş ve yön değiştirme gerektiren sporlar ile temaslı sporlar risk taşır.

Yaşa bağlı (dejeneratif) yırtıklar

MedlinePlus, yaş ilerledikçe menisküsün de yaşlandığını, daha kırılgan hâle geldiğini ve daha kolay yırtılabildiğini belirtir. Cleveland Clinic'e göre kıkırdağı yaş ya da kireçlenme nedeniyle incelmiş kişilerde, engebeli bir zemine basmak gibi basit bir hareket bile menisküs yırtığına yol açabilir. Bu tür yırtıklar genellikle belirgin bir yaralanma olmadan, yavaş başlayan ağrıyla ortaya çıkar ve sıklıkla diz kireçlenmesiyle birlikte görülür.

Belirtileri nelerdir?

Cleveland Clinic ve MedlinePlus'ın tarif ettiği belirtiler şunlardır:

• Yaralanma anında dizde bir "pat" sesi ya da yerinden oynama hissi
• Diz ekleminin içinde, bastırmakla artan ağrı
• Dizde şişlik; MedlinePlus'a göre genellikle yaralanmadan sonraki gün ya da etkinlikten sonra belirginleşir
• Yürürken diz ağrısı
• Dizde kilitlenme ya da takılma hissi
• Dizin altından boşalıyormuş gibi hissetme
• Dizi tam bükememe ya da tam düzleştirememe
• Çömelmekte zorlanma

Küçük yırtıklarda belirtiler hafif olabilir ve kişi yürümeye, hatta spora devam edebilir. Ancak birkaç gün içinde şişlik ve sertlik artabilir. Bu nedenle yaralanmadan sonraki günlerde dizi izlemek, şişlik, kilitlenme ya da boşalma hissi ortaya çıkarsa etkinliğe ara verip değerlendirme yaptırmak önemlidir.

Kilitlenme neden önemlidir?

Yırtık menisküsün bir parçası eklem içinde yer değiştirdiğinde dizin hareketine engel olabilir. Bu durumda diz belli bir açıda "takılır" ve tam olarak açılamaz. Kalıcı kilitlenme, eklem içindeki parçanın çıkarılması ya da onarılması gerekebileceğini düşündürür ve ortopedi uzmanınca kısa sürede değerlendirilmelidir.

Tanı nasıl konur?

Cleveland Clinic'e göre tanıda önce muayene yapılır. Hekim dizi belirli yönlerde büküp çevirerek menisküse yük bindirir (McMurray ve Thessaly testleri gibi) ve ağrı ya da takılma olup olmadığına bakar. Dizin hareket açıklığı, şişlik ve bağların sağlamlığı da değerlendirilir.

Görüntüleme yöntemleri şunlardır:

• Röntgen: MedlinePlus'a göre kemik hasarı ve kireçlenme olup olmadığını görmek için çekilebilir. Menisküs röntgende görünmez.
• MR: Menisküs ve bağlar gibi yumuşak dokuları ayrıntılı gösterir; yırtığın yerini, biçimini ve büyüklüğünü belirlemede kullanılır.
• Artroskopi: Cleveland Clinic'e göre küçük bir kamerayla eklem içinin doğrudan görüntülenmesidir; gerektiğinde aynı seansta tedavi de yapılabilir.

Tedavi seçenekleri

MedlinePlus'a göre tedavi; kişinin yaşına, etkinlik düzeyine ve yırtığın yerine göre belirlenir. Hafif yırtıklar dinlenme ve kendi kendine bakımla iyileşebilirken, bazı yırtık türlerinde ve özellikle genç kişilerde artroskopik onarım ya da düzeltme gerekebilir.

Ameliyatsız tedavi

İlk günlerde ağrı ve şişliği azaltmak için DSKY yöntemi (dinlenme, soğuk uygulama, sıkıştırma, yükseltme) önerilir:

• Dinlenme: Mümkün olduğunca dizin üzerine yük bindirmemek
• Soğuk uygulama: MedlinePlus'a göre havluya sarılı buz torbasını günde 3–4 kez, her seferinde yaklaşık 20 dakika uygulamak
• Sıkıştırma: Esnek bir bandajla dizi sarmak
• Yükseltme: Bacağı kalp seviyesinin üzerinde tutarak dinlenmek

MedlinePlus'a göre gerekli durumlarda koltuk değneği ve diz ateli kullanılabilir. Ağrı ve şişlik için hekim ya da eczacının önerdiği ağrı kesiciler kısa süreli kullanılabilir.

Fizik tedavi

Cleveland Clinic ve MedlinePlus'a göre fizik tedavi, diz çevresindeki kasları güçlendirerek ve esnekliği artırarak hem iyileşmeyi destekler hem de yeni yaralanmalara karşı korur. Özellikle yaşa bağlı yırtıklarda düzenli ve planlı bir egzersiz programı çoğu zaman tedavinin temelini oluşturur.

Artroskopik ameliyat

MedlinePlus'a göre diz artroskopisinde dizde birkaç küçük kesi yapılır; küçük bir kamera ve ince cerrahi aletlerle yırtık onarılır ya da düzeltilir. Cleveland Clinic, menisküs ameliyatının kısa sürede günlük yaşama dönüşe olanak tanıyan, az girişimsel bir ameliyat olduğunu ve en sık yapılan ortopedik ameliyatlar arasında yer aldığını belirtir. Yırtığın büyüklüğü ve yerine göre iki yaklaşım vardır:

• Menisküs onarımı: Yırtık kenarlar birbirine dikilir. Kanlanması iyi olan bölgelerdeki yırtıklarda tercih edilir; iyileşme süresi daha uzundur.
• Kısmi menisektomi: Yırtık ve onarılamayan parça çıkarılır, kalan menisküs düzeltilir.

Cleveland Clinic'e göre menisküsün bir kısmının çıkarılması, darbe emici dokunun azalması nedeniyle ileride kireçlenme riskini artırabilir. Bu nedenle mümkün olduğunda menisküsün korunması amaçlanır. Hangi yöntemin uygun olduğuna ortopedi uzmanı karar verir.

Yaşa bağlı yırtıklarda yaklaşım

Orta ve ileri yaştaki kişilerde MR'da görülen menisküs yırtıkları çoğu zaman diz kireçlenmesiyle birlikte bulunur. Bu durumda ağrının asıl kaynağı yalnızca yırtık değil, eklemdeki genel aşınma olabilir. Bu nedenle yaşa bağlı yırtıklarda tedavi planı genellikle fizik tedavi, düzenli egzersiz, kilo kontrolü ve ağrı yönetimiyle başlar. Dizde belirgin kilitlenme ya da takılma gibi mekanik yakınmalar varsa veya uygun bir süre boyunca uygulanan tedaviye rağmen yakınmalar sürüyorsa ameliyat seçeneği değerlendirilir. Kararın, muayene ve görüntüleme bulguları birlikte yorumlanarak verilmesi önemlidir.

İyileşme ve spora dönüş

MedlinePlus'a göre iyileşme süresi birkaç hafta ile birkaç ay arasında değişir. Onarım yapılan kişilerin genellikle daha uzun süre koltuk değneği kullanması gerekir. Cleveland Clinic, menisküs yırtığı geçiren çoğu kişinin tam etkinliğe dönebildiğini ve onarım ameliyatı sonrası dizin birkaç aylık fizik tedaviyle iyileştiğini belirtir.

Spora dönüş kademeli olmalı ve hekim ile fizyoterapistin önerileri doğrultusunda planlanmalıdır. Dizde tam hareket açıklığı, yeterli kas gücü ve güvenli bir denge sağlanmadan yoğun spora dönmek yeniden yaralanma riskini artırır.

Önleme

Cleveland Clinic'in önerileri şunlardır:

• Diz çevresindeki kasları, özellikle uyluk kaslarını güçlendirmek
• Diz dengesizliği varsa uygun diz ateli kullanmak
• Egzersizin yoğunluğunu kademeli olarak artırmak
• Spora uygun ayakkabı giymek

Isınma ve soğuma hareketlerine özen göstermek ve sağlıklı kiloyu korumak da dizlere binen yükü azaltır.