Kas yırtığı ve zorlanması (kas çekmesi): belirtileri ve bakımı

Kas zorlanması nedir?

Kaslar, binlerce ince lifin bir araya gelmesiyle oluşur ve tendonlar aracılığıyla kemiklere bağlanır. Kas, kaldırabileceğinden fazla gerildiğinde ya da ani ve güçlü bir kasılma sırasında bu liflerin bir kısmı yırtılabilir. MedlinePlus, kas zorlanmasını kasın aşırı gerilip bir bölümünün yırtılması olarak tanımlar.

Kas zorlanması, liflerin çok az bir kısmının etkilendiği hafif incinmelerden kasın tamamen koptuğu ağır yırtıklara kadar farklı şiddette olabilir. NHS'in arka uyluk (hamstring) yaralanmalarıyla ilgili bilgilendirmesine göre hafif yaralanmalar birkaç günde düzelirken, ağır yaralanmaların iyileşmesi haftalar ya da aylar sürebilir.

Zorlanma ile burkulma arasındaki fark

Bu iki terim sık karıştırılır. NHS'e göre:

• Zorlanma (strain): Kasın aşırı gerilmesi ya da yırtılmasıdır. En sık ayakta, bacakta ve sırtta görülür.
• Burkulma (sprain): Eklemleri birbirine bağlayan bağların gerilmesi ya da yırtılmasıdır. En sık el bileği, ayak bileği, başparmak ve dizde görülür. Bkz. Ayak bileği burkulması

Her ikisinin ilk bakımı birbirine benzer.

Belirtileri nelerdir?

NHS ve MedlinePlus'ın saydığı belirtiler şunlardır:

• Ağrı ve hassasiyet: Kasın üzerine bastırınca ya da kası kullanınca artar.
• Güçsüzlük ve kası kullanmakta zorluk
• Şişlik
• Morarma ya da renk değişikliği: NHS'e göre arka uyluk yaralanmalarında birkaç saat içinde ortaya çıkabilir.
• Kas spazmları: Kasın istemsiz kasılması.
• Yük verememe: Bacak kaslarında yaralanma olduğunda yürümekte ya da ayakta durmakta zorlanma.

NHS'e göre arka uyluk kaslarında yaralanma anında uyluğun arkasında keskin bir ağrı hissedilebilir; bazı kişiler bir kopma ya da "çat" hissi de tarif eder.

En sık hangi kaslar etkilenir?

Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi'nin (AAOS) hasta bilgilendirme sitesi OrthoInfo'ya göre kas zorlanmaları en sık sırt, boyun ve arka uyluk (hamstring) kaslarında görülür. Aynı kaynak, spor türüne göre riskin değiştiğini belirtir:

• Temaslı sporlar (futbol, hokey gibi): Arka uyluk kası zorlanmaları
• Koşu ağırlıklı sporlar (basketbol, tenis gibi): Baldır kası zorlanmaları
• Raket ve fırlatma sporları: Dirsek çevresi zorlanmaları

Günlük yaşamda da ağır bir yükü yanlış pozisyonda kaldırmak ya da ani bir dönme hareketi, sırt ve bel kaslarında zorlanmaya yol açabilir. Bkz. Sırt ağrısı nedenleri

Kas ezilmesi (kontüzyon)

OrthoInfo, kas zorlanmasından farklı olarak doğrudan bir darbeyle kas liflerinin ezilmesini "kontüzyon" olarak tanımlar. Bu durumda cilt bütün kalırken altındaki dokuda kan birikir ve morarma oluşur. OrthoInfo'ya göre kas ezilmelerinin çoğu hafiftir ve dinlenme, buz, sargı ve yükseltmeyle düzelir.

Neden olur, kimlerde sık görülür?

MedlinePlus'a göre kas zorlanmasının başlıca nedenleri şunlardır:

• Kasın kapasitesini aşan aşırı etkinlik
• Egzersizden önce yeterince ısınmamak
• Kasların esnekliğinin az olması
• Düşme ya da ani hareketler

NHS, arka uyluk yaralanmalarının çoğunlukla spor ve egzersiz sırasında, özellikle ani hızlanma, koşma ya da tekme atma gibi hareketlerde ortaya çıktığını belirtir. Yorgun kaslarla egzersize devam etmek de riski artırabilir. Spor sırasında sık görülen diğer yaralanmalar için bkz. Spor yaralanmaları

İlk günlerde evde bakım

NHS, ilk 2–3 gün boyunca "PRICE" olarak bilinen bakım yöntemini önerir:

• Koruma (Protection): Yaralanan bölgeyi daha fazla zarardan koruyun; gerekirse destek kullanın, uygun ayakkabı giyin.
• Dinlenme (Rest): Etkinliği bırakın ve mümkün olduğunca yaralı bölgeye yük bindirmeyin. MedlinePlus, kasın en az bir gün dinlendirilmesini önerir.
• Buz (Ice): NHS'e göre bir havluya sarılmış buz torbası ya da dondurulmuş sebze paketi 2–3 saatte bir, 20 dakikaya kadar uygulanabilir. MedlinePlus ise ilk gün saatte bir 10–15 dakika, sonraki günlerde 3–4 saatte bir uygulamayı ve buzun ilk 3 gün kullanılmasını önerir. Buzu doğrudan cilde koymayın.
• Sıkıştırma (Compression): Bölgeyi destekleyecek esnek bir bandajla sarın. Bandaj sıkı olmamalı; kan dolaşımını engellememelidir.
• Yükseltme (Elevation): Yaralı bölgeyi mümkün olduğunca bir yastık üzerinde yukarıda tutun.

İlk günlerde kaçınılması gerekenler

NHS'e göre ilk günlerde şunlardan kaçınılmalıdır:

• Sıcak uygulama: Sıcak banyo, sıcak su torbası ya da sauna gibi uygulamalar şişliği artırabilir.
• Alkol
• Masaj
• Koşu ve zorlayıcı etkinlikler

Ağrı kesiciler

NHS, ağrı için önce parasetamol kullanılabileceğini; şişliği azaltmak için cilde sürülen ibuprofen jeli, köpüğü ya da spreyinin, gerekirse ibuprofen tabletlerinin kullanılabileceğini belirtir. Mide, böbrek ya da kalp hastalığınız varsa, kan sulandırıcı kullanıyorsanız ya da gebeyseniz önce eczacınıza veya hekiminize danışın.

İyileşme süreci ve harekete dönüş

NHS'e göre çoğu kas zorlanması yaklaşık iki hafta içinde belirgin şekilde düzelir. Ancak aynı kaynak, zorlayıcı egzersizlerden 8 haftaya kadar uzak durulması gerekebileceğini ve ağır yaralanmaların iyileşmesinin aylar sürebileceğini belirtir. MedlinePlus, birkaç hafta sonra hâlâ geçmeyen ağrıda hekime başvurulmasını önerir.

İlk günlerden sonra tamamen hareketsiz kalmak yerine, ağrı izin verdikçe kontrollü şekilde hareketlenmek önemlidir. MedlinePlus'a göre ağrı azaldıkça hafif germe egzersizleriyle etkinlik yavaş yavaş artırılabilir.

OrthoInfo da ilk bakımın ardından hareket açıklığını yeniden kazandırmaya yönelik egzersizlerle devam edilmesini önerir. Spora dönüşte NHS'in önerileri doğrultusunda etkinliği kademeli olarak artırmak, her antrenmandan önce ısınmak ve ağrı ortaya çıktığında durmak önemlidir. Spora dönüş zamanını, özellikle ağır ya da tekrarlayan yaralanmalarda, hekiminiz ya da fizyoterapistinizle birlikte planlayın.

Fizik tedavi

NHS'e göre fizyoterapistler iyileşmeyi hızlandırmaya ve yaralanmanın tekrarlamasını önlemeye yönelik özel egzersizler önerebilir. Özellikle tekrarlayan ya da ağır kas yaralanmalarında fizik tedavi programı yararlı olabilir. Bkz. Fizik tedavi nedir?

Tanı ve tıbbi tedavi

Hafif kas zorlanmalarının çoğu muayeneyle tanınır ve evde bakımla düzelir. Hekim; yaralanmanın nasıl olduğunu, ağrının yerini ve şiddetini, güç kaybını ve morarmayı değerlendirir. Kemik kırığı ya da tam kas kopması şüphesinde röntgen, ultrason ya da MR gibi görüntüleme yöntemleri istenebilir.

NHS'e göre ameliyat yalnızca kasın tamamen koptuğu ağır yırtıklarda gündeme gelir. Arka uyluk kaslarında bu ameliyatta kopan kas dikilerek ya da özel tespit parçalarıyla yeniden kemiğe tutturulur ve ameliyattan sonra iyileşme birkaç ay sürebilir.

Kas yaralanmalarını önlemek için

NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Isınma: Egzersizden önce mutlaka ısının.
• Kas gücü ve esneklik: MedlinePlus, kasları güçlü ve esnek tutmanın zorlanma riskini azaltabileceğini belirtir.
• Kademeli ilerleme: NHS, kondisyonun yavaş yavaş artırılmasını önerir.
• Yorgunken zorlamayın: NHS, yorgunken egzersiz yapmamayı ve ağrı başladığında durmayı önerir.
• Uygun ekipman: OrthoInfo, yıpranmış spor ayakkabılarının yenilenmesini önerir.
• Dengeli kondisyon: OrthoInfo'ya göre dayanıklılık, kas gücü ve esneklik çalışmalarını birlikte içeren dengeli bir program önemlidir.
• Soğuma ve dinlenme: Egzersiz sonrası soğuma yapmak, yeterli sıvı almak ve düzenli dinlenmek de önerilir.
• "Hafta sonu sporcusu" olmayın: OrthoInfo, hafta içi hareketsiz kalıp hafta sonu birden yoğun egzersiz yapmak yerine düzenli etkinlik önerir.