Ayak bileği burkulması: belirtiler, ilk yardım, iyileşme

Ayak bileği burkulması nedir?

Ayak bileği eklemini bir arada tutan, kemikleri birbirine bağlayan güçlü ve esnek doku bantlarına bağ (ligaman) denir. MedlinePlus burkulmayı, bir eklemin çevresindeki bağların yaralanması olarak tanımlar ve bir eklemin doğal olmayan bir pozisyona zorlanmasıyla oluştuğunu belirtir. MedlinePlus'ın ayak bileği burkulması rehberine göre burkulmada ayak bileğindeki bağlar gerilir ya da yırtılır.

En sık görülen tür, ayağın içe doğru dönmesiyle bileğin dış yanındaki bağların zorlanmasıdır. Düzgün olmayan bir zemine basmak, kaldırım kenarından inerken ayağın kayması, sporda sıçrayıp başka bir oyuncunun ayağına basmak ya da yüksek topuklu ayakkabıyla yürürken dengeyi kaybetmek tipik örneklerdir.

Burkulmanın dereceleri

MedlinePlus, ayak bileği burkulmalarını üç dereceye ayırır:

• 1. derece: Bağlar gerilmiştir; bağ dokusunda hafif ya da mikroskobik yırtıklar olabilir. Hafif bir yaralanmadır ve hafif germe hareketleriyle düzelebilir.
• 2. derece: Bağlar kısmen yırtılmıştır. Bir atel ya da hareketi kısıtlayan başka bir destek gerekebilir.
• 3. derece: Bağlar tamamen yırtılmıştır. Birkaç hafta boyunca destek, atel ya da alçı gerekebilir; bu ağır yaralanmada ameliyat da gündeme gelebilir.

Belirtileri nelerdir?

NHS ve MedlinePlus'ın tarif ettiği belirtiler şunlardır:

• Ayak bileği çevresinde ağrı ve dokunmakla artan hassasiyet
• Şişlik
• Morarma ve deride renk değişikliği
• Eklemde sertlik
• Ayağa ağırlık verememe ya da basınca ağrının artması
• Ağır burkulmalarda belirgin ağrı, yaygın şişlik ve yürümekte zorlanma

Burkulma anında bir "pat" hissi olabilir; ancak bu tek başına bağın tamamen koptuğu anlamına gelmez. Şişlik ve morarma çoğu zaman ilk saatlerde artar; morluk sonraki günlerde ayağın yan tarafına ve tabanına doğru yayılabilir.

Kırık mı, burkulma mı?

Burkulma ile ayak bileği kırığı arasında ayrım yapmak her zaman kolay değildir. NHS'ye göre yaralanma sırasında kırılma sesi duyulması, bölgenin şeklinin değişmesi, uyuşma ya da karıncalanma ve bölgenin mavi-gri renge dönüp soğuması acil değerlendirme gerektiren işaretlerdir. Ayak bileği kemiklerinin çıkıntılarına bastırınca belirgin ağrı olması ve birkaç adım bile atamamak da kırık olasılığını düşündürür; bu durumda hekim röntgen isteyebilir.

İlk günlerde ne yapılmalı?

NHS, yaralanmadan sonraki ilk 2–3 gün için şu adımları önerir:

• Koruma: Bileği destekleyen bir sargı ya da uygun ayakkabıyla yaralı bölgeyi korumak
• Dinlenme: Etkinliği bırakmak ve mümkün olduğunca ayağa ağırlık vermemek
• Soğuk uygulama: Havluya sarılmış buz torbasını 2–3 saatte bir, 20 dakikaya kadar uygulamak
• Sıkıştırma: Gün içinde bileği bir bandajla sararak desteklemek; bandajın kan dolaşımını engelleyecek kadar sıkı olmamasına dikkat etmek, gece yatarken çıkarmak
• Yükseltme: Ayağı mümkün olduğunca bir yastık üzerinde yüksekte tutmak

MedlinePlus'ın ayak bileği burkulması rehberi, yaralanmadan sonraki ilk 24 saat boyunca uyanıkken her saat 20 dakika, bir havluya sarılı olarak buz uygulanmasını; sonrasında ise günde 3–4 kez 20 dakika uygulanmasını önerir. Buz hiçbir zaman doğrudan cilde konmamalıdır. MedlinePlus ayrıca ayağın kalp seviyesinde ya da daha yüksekte tutulmasını önerir.

İlk günlerde kaçınılması gerekenler

NHS'ye göre ilk birkaç gün şunlardan kaçınılmalıdır:

• Sıcak uygulama (sıcak banyo, sıcak torba)
• Alkol
• Masaj

Bu uygulamalar şişliği ve kanamayı artırabilir.

Ağrı kesiciler

NHS ve MedlinePlus, ağrı ve şişliği hafifletmek için reçetesiz ağrı kesicilerin kullanılabileceğini belirtir. Mide, böbrek ya da kalp hastalığınız varsa, kan sulandırıcı kullanıyorsanız veya gebeyseniz hangi ilacın uygun olduğunu hekiminize ya da eczacınıza danışın.

Bilek desteği, atel ve koltuk değneği

Burkulmanın derecesine göre hekim farklı destekler önerebilir. Hafif burkulmalarda esnek bandaj ya da bilek desteği çoğu zaman yeterlidir. MedlinePlus'a göre bağların kısmen yırtıldığı 2. derece burkulmalarda bir atel ya da hareketi kısıtlayan başka bir destek gerekebilir; bağların tamamen yırtıldığı 3. derece burkulmalarda ise birkaç hafta boyunca destek, atel ya da alçı kullanılması gerekebilir.

Ayağa basmak çok ağrılıysa ilk günlerde koltuk değneği kullanmak yaralı bağları korur. Koltuk değneğinin boyunun doğru ayarlanması ve merdivende nasıl kullanılacağının öğrenilmesi düşme riskini azaltır. Destekler, hekimin önerdiği süre boyunca kullanılmalı; bilek güçlendikçe kademeli olarak bırakılmalıdır. Uzun süre gereksiz yere desteğe bağımlı kalmak kasların zayıflamasına yol açabilir.

İyileşme süreci

MedlinePlus'a göre ayak bileği burkulmasının ağrısı ve şişliği çoğu zaman 48 saat içinde azalmaya başlar. Bundan sonra ayağa yavaş yavaş ağırlık verilebilir: Önce yalnızca rahatsızlık vermeyecek kadar, sonra kademeli olarak tam ağırlık. Hafif burkulmalarda günler içinde olağan etkinliklere dönülebilirken, ağır burkulmalarda bu birkaç hafta sürebilir. MedlinePlus'a göre hafif bir burkulma çoğu zaman 7–10 günde iyileşir; ağır burkulmalarda ağrının ve şişliğin geçmesi birkaç hafta alabilir.

NHS'ye göre çoğu burkulma 2 hafta içinde belirgin biçimde rahatlar. Koşu gibi zorlayıcı egzersizlerden 8 haftaya kadar kaçınılması önerilir. Ağır burkulmalarda tam iyileşme aylar sürebilir.

Egzersiz ve rehabilitasyon

MedlinePlus, hekiminizin ayak ve bileği güçlendiren egzersizler önerebileceğini ve bu egzersizlerin gelecekteki burkulmaları ve süregen bilek ağrısını önlemeye yardımcı olabileceğini belirtir. Rehabilitasyon genellikle şu aşamaları içerir:

• Ağrı ve şişlik azaldıkça bileğin hareket açıklığını geri kazanmak (ayak bileğiyle havada daireler çizmek gibi)
• Bilek çevresindeki kasları güçlendirmek
• Denge çalışmaları: Önce destekle, sonra destek almadan tek ayak üzerinde durmak
• Spora özgü hareketlere kademeli dönüş

Denge egzersizleri, burkulmadan sonra bileğin pozisyon algısını yeniden kazandırarak tekrarlayan burkulmaları önlemeye yardımcı olur. Yeterli rehabilitasyon yapılmazsa bazı kişilerde bilekte süregen güçsüzlük ve "boşalma" hissi gelişebilir.

Burkulma sonrası geçmeyen ağrı

Bazı kişilerde burkulmadan haftalar sonra bile bilekte ağrı, şişlik ya da sık sık burkulma eğilimi sürebilir. Bu durum bağların yeterince iyileşmediğini, bilek çevresindeki kasların zayıf kaldığını ya da burkulma sırasında kıkırdak veya küçük kemik parçaları gibi başka yapıların da etkilendiğini gösterebilir. Haftalar geçmesine rağmen yakınmaları süren kişilerin yeniden değerlendirilmesi ve gerekirse ileri görüntüleme ile planlı bir rehabilitasyon programına alınması önerilir.

Tekrarlayan burkulmaları önlemek

MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Ayak bileğini zorlayan etkinliklerde bileği koruyan ayakkabılar giymek
• Egzersizden önce her zaman ısınmak ve germe hareketleri yapmak
• Yüksek topuklu ayakkabılardan kaçınmak

Bunlara ek olarak, iyileşme tamamlanmadan spora dönmemek, düzenli denge ve güçlendirme egzersizlerine devam etmek, engebeli zeminlerde dikkatli olmak ve gerekirse spor sırasında bilek desteği kullanmak tekrarlama riskini azaltabilir.