Fizik tedavi nedir, nasıl yapılır?

Fizik tedavi nedir?

NHS fizyoterapiyi, yaralanma, hastalık veya engellilikten etkilenen kişilerde egzersiz, masaj ve diğer tekniklerle ağrıyı hafifletmeye ve hareketi iyileştirmeye yönelik bir tedavi olarak tanımlar. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ise daha geniş bir kavram olan rehabilitasyonu, sağlık sorunu olan kişilerin çevreleriyle etkileşim içinde işlevselliğini olabildiğince artırmayı ve engelliliği azaltmayı amaçlayan müdahaleler bütünü olarak tanımlar. Fizik tedavi bu rehabilitasyon sürecinin önemli bir parçasıdır.

WHO, rehabilitasyonun yalnız kalıcı engeli olan kişiler için olmadığını vurgular. Bir yaralanma, ameliyat, hastalık ya da yaşa bağlı işlev kaybından sonra herkes rehabilitasyona ihtiyaç duyabilir. WHO'ya göre dünyada yaklaşık 2,4 milyar kişi, rehabilitasyondan yarar görebilecek bir sağlık sorunuyla yaşamaktadır.

Fizik tedavi hangi durumlarda uygulanır?

NHS'ye göre fizik tedavi pek çok farklı alanda kullanılır:

• Kas, kemik ve eklem sorunları: Bel ve boyun ağrısı, eklem kireçlenmesi (artrit), burkulma ve incinme gibi spor yaralanmaları, donuk omuz.
• Sinir sistemi hastalıkları: İnme sonrasında hareket güçlükleri, multipl skleroz ve Parkinson hastalığı.
• Kalp ve dolaşım sorunları: Örneğin kalp krizi sonrası iyileşme dönemi (kardiyak rehabilitasyon).
• Solunum sorunları: Astım ve KOAH gibi hastalıklara bağlı nefes darlığı (pulmoner rehabilitasyon).
• Diğer durumlar: Gebelikle ilişkili kas-iskelet sorunları ve ameliyat sonrası iyileşme (örneğin diz protezi veya bel ameliyatından sonra).

WHO'nun örnekleri de bu çeşitliliği gösterir: inme veya Parkinson hastalığında güç ve dengeyi artırmaya yönelik egzersizler, yaşlılarda düşme riskini azaltmak için ev düzenlemeleri, uzuv kaybı yaşayan kişilerde protez kullanım eğitimi bunlardan bazılarıdır.

Fizik tedavide hangi yöntemler kullanılır?

Egzersiz ve hareket

Fizik tedavinin temelidir. NHS'ye göre egzersizler eklem hareketini artırmaya ve kasları güçlendirmeye yöneliktir. Programa esneme, güçlendirme, denge ve dayanıklılık egzersizleri ile yürüme eğitimi eklenebilir. Fizyoterapist, seanslar arasında evde yapmanız için de egzersizler verir.

Manuel terapi

Fizyoterapistin elleriyle uyguladığı yumuşak doku teknikleri, masaj ve eklem hareketlendirme uygulamalarıdır. Amaç ağrıyı hafifletmek, sertliği azaltmak ve hareketi kolaylaştırmaktır.

Bilgilendirme ve öz yönetim

NHS, fizyoterapistlerin belirtilerin nasıl yönetileceği konusunda öneriler verdiğini belirtir. Doğru oturma ve kaldırma teknikleri, etkinlik düzeyinin dengelenmesi ve ağrı alevlendiğinde ne yapılacağı gibi konular bu kapsamdadır.

Cihaz ve özel uygulamalar

NHS, bazı durumlarda terapötik ultrason, TENS (deriye yerleştirilen elektrotlarla verilen hafif elektrik uyarısı), su içinde egzersiz (hidroterapi) ve akupunktur gibi yöntemlerin de kullanılabildiğini belirtir. Bu uygulamalar genellikle egzersiz programının yerine değil, yanında yer alır.

İlk seansta ve sonrasında neler olur?

NHS'ye göre ilk görüşmede fizyoterapist:

• Yakınmalarınızı, sağlık geçmişinizi ve yaşam tarzınızı sorar.
• Hareket açıklığınızı, kas gücünüzü ve dengenizi değerlendirir.
• Tedavi seçeneklerini ve kaç seansa ihtiyaç duyabileceğinizi açıklar.

Sonraki seanslarda egzersizler kademeli olarak ilerletilir ve gelişiminiz izlenir. Seans sıklığı ve toplam süre; sorunun türüne, ne zamandır sürdüğüne, genel sağlığınıza ve hedeflerinize göre değişir. Ameliyat sonrası rehabilitasyon ile kısa süreli bir burkulma için gereken süre birbirinden çok farklıdır.

Rahat, hareket etmenizi kolaylaştıran kıyafetler giymek; önceki tetkik sonuçlarınızı ve kullandığınız ilaçların listesini yanınızda götürmek ilk değerlendirmeyi kolaylaştırır. Ağrınızın hangi hareketlerle arttığını ve hangi durumlarda azaldığını önceden not etmek de değerlendirmeye yardımcı olur.

Fizik tedavi nerede ve nasıl planlanır?

MedlinePlus, rehabilitasyonun amacını günlük yaşam için gereken becerileri geri kazanmak, korumak veya geliştirmek olarak tanımlar ve hedeflerin kişiden kişiye değiştiğini vurgular. Örneğin inme geçirmiş bir kişinin hedefi kendi başına giyinebilmek, kalp krizi geçirmiş bir kişinin hedefi ise kalp rehabilitasyonuyla yeniden egzersiz yapabilmek olabilir.

Aynı kaynağa göre rehabilitasyon farklı ortamlarda yapılabilir:

• Ayaktan (poliklinik) uygulama: Kişi belirli günlerde merkeze gelir, seansın ardından evine döner. Bel ve boyun ağrısı, spor yaralanmaları ve ameliyat sonrası ilerleyen dönem için sık kullanılır.
• Hastanede veya yatılı rehabilitasyon merkezinde: İnme, omurilik yaralanması veya büyük ameliyatlardan sonra daha yoğun ve uzun süreli destek gereken durumlarda tercih edilebilir.
• Evde: Hareket etmesi güç olan kişilerde, aile desteğiyle evde sürdürülen programlar.

Tedavi planı genellikle ölçülebilir hedeflere göre yapılır ve belli aralıklarla yeniden değerlendirilir. Hedefe ulaşıldığında program sonlandırılır ya da evde sürdürülecek bir egzersiz düzenine geçilir.

Fizik tedavide kim ne yapar?

WHO, rehabilitasyon ekibinde fizyoterapistler, ergoterapistler (iş ve uğraşı terapistleri), dil ve konuşma terapistleri, odyologlar, ortez-protez uzmanları, klinik psikologlar, rehabilitasyon hemşireleri ve fiziksel tıp ve rehabilitasyon hekimlerinin yer aldığını belirtir.

Türkiye'de fizik tedavi süreçleri sıklıkla fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanının değerlendirmesiyle başlar. Hekim tanıyı koyar, tedavi planını belirler; fizyoterapistler egzersiz ve uygulamaları gerçekleştirir. Ameliyat öncesi ve sonrası rehabilitasyonda ortopedi, beyin ve sinir cerrahisi, nöroloji veya kardiyoloji gibi branşlarla birlikte çalışılabilir.

MedlinePlus, rehabilitasyonda çoğu zaman farklı sağlık çalışanlarından oluşan bir ekibin birlikte çalıştığını ve ihtiyaçları, hedefleri ve tedavi planını ortaklaşa belirlediğini belirtir. Programa fizik tedavinin yanı sıra günlük yaşam etkinliklerine yönelik iş ve uğraşı terapisi (ergoterapi), konuşma ve yutma terapisi, ağrı yönetimi, psikolojik danışmanlık, beslenme danışmanlığı, yardımcı cihazların (baston, yürüteç, ortez gibi) seçimi ve kullanım eğitimi ile işe dönüşü destekleyen mesleki rehabilitasyon da eklenebilir. Hangi bileşenlerin gerektiği kişinin sorununa ve hedeflerine göre belirlenir.

Fizik tedaviden daha fazla yarar görmek için

• Evde egzersizleri aksatmayın. Seansta öğrendiğiniz hareketleri önerilen sıklıkta tekrarlamak ilerlemenin önemli bir parçasıdır.
• Ağrınızı ve zorlandığınız hareketleri açıkça söyleyin. Program buna göre düzenlenebilir.
• Gerçekçi hedefler belirleyin. Örneğin merdiveni rahat çıkmak, belli bir mesafeyi yürümek ya da işe dönmek gibi.
• Hareketli kalın. Pek çok kas-iskelet sorununda uzun süreli tam dinlenme yerine kontrollü hareket önerilir.
• Sabırlı olun. Kas gücü ve hareket genişliği zaman içinde gelişir.

Ameliyat sonrası fizik tedavinin nasıl planlandığına örnek olarak Diz protezi ameliyatı ve Bel fıtığı ameliyatı yazılarına bakabilirsiniz.

Fizik tedavinin sınırları

Fizik tedavi her sorunu tek başına çözmez. Bazı durumlarda ilaç, enjeksiyon veya ameliyat gibi başka tedavilerle birlikte uygulanır. Kırık şüphesi, enfeksiyon, açıklanamayan kilo kaybı veya ilerleyici sinir belirtileri gibi durumlarda önce hekim değerlendirmesi gerekir. Egzersiz sırasında ani ve şiddetli ağrı, göğüs ağrısı veya nefes darlığı olursa egzersizi bırakıp sağlık profesyoneline danışmalısınız.