Ön çapraz bağ yaralanması nedir? Belirtileri ve tedavisi

Ön çapraz bağ nedir?

Diz eklemini bir arada tutan dört ana bağ vardır. Bunlardan ikisi, eklemin ortasında birbirini çaprazlayarak "X" şekli oluşturan ön ve arka çapraz bağlardır. Cleveland Clinic ön çapraz bağı, kemikleri birbirine bağlayan ve dizin aşırı bükülmesini ya da dönmesini önleyen bir kayış gibi tarif eder. MedlinePlus'a göre ön çapraz bağ, kaval kemiğinin uyluk kemiğine göre öne doğru kaymasını engeller.

Bu bağ özellikle ani dönüşlerde, duruşlarda ve sıçrayıp yere inişlerde dizin dengesini sağlar. Cleveland Clinic'e göre ön çapraz bağ, dizde en sık yaralanan bağdır; ABD'de her yıl 100.000 ile 200.000 arasında kişide ön çapraz bağ yırtığı geliştiği tahmin edilmektedir.

Nasıl yaralanır?

MedlinePlus ve Cleveland Clinic'e göre ön çapraz bağ yaralanmaları şu durumlarda ortaya çıkabilir:

• Koşarken aniden durmak ya da yön değiştirmek
• Ayak yere sabitken gövdenin dönmesi
• Sıçrayıp yere yanlış inmek
• Dizin aşırı gerilmesi
• Futbolda olduğu gibi dizin yan tarafına darbe alınması
• Trafik kazaları ve düşmeler

MedlinePlus'a göre basketbol, futbol ve kayak ön çapraz bağ yırtıklarıyla sık ilişkilendirilen sporlardır. Cleveland Clinic jimnastik ve ani yön değiştirme gerektiren diğer sporları da sayar. Yaralanmaların önemli bir kısmı, başka bir oyuncuyla temas olmadan, kişinin kendi hareketi sırasında meydana gelir.

Kimler daha fazla risk altında?

MedlinePlus'a göre kadınlarda ön çapraz bağ yırtığı erkeklere göre daha sık görülür. Bunun nedenleri arasında kas gücü dengesi, sıçrama ve iniş teknikleri ile anatomik farklılıklar sayılmaktadır. Ani duruş ve dönüş gerektiren sporlarla düzenli uğraşan sporcular da yüksek risk grubundadır.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus ve Cleveland Clinic'in tarif ettiği belirtiler şunlardır:

• Yaralanma anında dizde "pat" sesi ya da kopma hissi
• MedlinePlus'a göre yaralanmadan sonraki ilk 6 saat içinde belirgin diz şişliği
• Özellikle dize yük verirken ağrı
• Spora ya da etkinliğe devam edememe
• Dizin altından kayıyormuş ya da boşalıyormuş gibi hissetme
• Dizin hareket açıklığında azalma

Şişlik ve ağrı birkaç gün içinde azalabilir. Bu dönemde kişi dizinin iyileştiğini düşünebilir; ancak bağ yırtıksa özellikle dönüş hareketlerinde dizde güvensizlik ve boşalma hissi sürebilir. Bu nedenle şişlik geçse bile yaralanmanın nasıl olduğunu anlatarak bir uzmana başvurmak önemlidir.

Yaralanmanın dereceleri

Cleveland Clinic, ön çapraz bağ yaralanmalarını üç dereceye ayırır:

• 1. derece: Bağ zarar görmüştür ama kopmamıştır.
• 2. derece: Bağda kısmi yırtık ve gevşeme vardır.
• 3. derece: Bağ tamamen kopmuş ve iki parçaya ayrılmıştır.

Eşlik edebilen yaralanmalar

Cleveland Clinic'e göre ön çapraz bağ yaralanmasına sıklıkla diğer diz bağlarının yaralanması, menisküs yırtıkları, kemik hasarı ve kas zorlanmaları eşlik eder. Bu nedenle değerlendirmede dizdeki tüm yapılar incelenir.

Tanı nasıl konur?

Hekim yaralanmanın nasıl olduğunu sorar ve dizi muayene eder. Özel muayene testlerinde kaval kemiğinin uyluk kemiğine göre öne doğru ne kadar hareket ettiğine bakılır. Şişlik ve ağrı nedeniyle ilk günlerde muayene zor olabilir; bu durumda birkaç gün sonra yeniden değerlendirme yapılabilir.

MedlinePlus'a göre diz MR'ı tanıyı doğrulayabilir. Cleveland Clinic, röntgen ve tomografinin de eşlik eden kemik hasarını değerlendirmek için kullanılabildiğini belirtir. MR, menisküs ve diğer bağlarda yaralanma olup olmadığını da gösterir.

Tedavi seçenekleri

İlk günlerde yapılabilecekler

MedlinePlus ve Cleveland Clinic'e göre yaralanmadan sonraki ilk dönemde şunlar önerilir:

• Dinlenme: Dize yük bindirmeyi azaltmak
• Soğuk uygulama: Havluya sarılı buz torbasını kısa süreli uygulamak
• Sıkıştırma: Esnek bandajla dizi sarmak
• Yükseltme: Bacağı kalp seviyesinin üzerinde tutmak
• Koltuk değneği ve diz ateli: Gerekirse yürümeyi kolaylaştırmak ve dizi desteklemek için
• Ağrı kesiciler: Hekim ya da eczacının önerdiği şekilde kısa süreli

Rehabilitasyon (fizik tedavi)

MedlinePlus'a göre fizik tedavi, dizin hareket açıklığını ve kas gücünü yeniden kazanmaya yardımcı olur. Uyluk ön ve arka kaslarının güçlendirilmesi, denge ve vücut farkındalığı (propriosepsiyon) çalışmaları rehabilitasyonun temelini oluşturur. Cleveland Clinic, daha hafif yaralanmalarda ameliyatsız tedavinin, yani dinlenme, ağrı kontrolü, fizik tedavi ve gerektiğinde dizlik kullanımının uygun olabileceğini belirtir.

Ameliyat (bağ rekonstrüksiyonu)

MedlinePlus'a göre ön çapraz bağ rekonstrüksiyonu özellikle sporcular için gerekli olabilir. Cleveland Clinic, bu ameliyatın genellikle artroskopik yöntemle ve çoğu zaman günübirlik yapıldığını belirtir. Ameliyatta yırtık bağın yerine, kişinin kendi vücudundan alınan bir tendon ya da başka bir doku kullanılarak yeni bir bağ oluşturulur.

Ameliyat kararında şu etkenler göz önüne alınır:

• Kişinin yaşı ve etkinlik düzeyi
• Ani dönüş ve sıçrama gerektiren sporlara dönme isteği
• Günlük yaşamda dizde boşalma olup olmadığı
• Eşlik eden menisküs ya da diğer bağ yaralanmaları

Ameliyat öncesinde dizdeki şişliğin azalması ve hareket açıklığının geri kazanılması için bir süre fizik tedavi uygulanması sık başvurulan bir yaklaşımdır. Ameliyat sonrasında ise rehabilitasyon programı ilk günlerden itibaren başlar ve aylarca sürer. Ameliyatın kendisi kadar bu programa düzenli katılım da sonucu belirleyen önemli bir etkendir; egzersizleri aksatmamak ve kontrollere gitmek bu nedenle büyük önem taşır.

İyileşme süreci

Cleveland Clinic'e göre ön çapraz bağ yırtığından iyileşme genellikle altı ile dokuz ay sürer. Rekabet düzeyinde spor yapanlarda spora dönüş izni için daha uzun bir rehabilitasyon dönemi gerekebilir. Spora dönüş yalnızca geçen süreye göre değil, kas gücü, denge, sıçrama ve iniş testleri gibi işlevsel ölçütlere göre planlanır.

MedlinePlus, bazı kişilerin yırtık bir ön çapraz bağla günlük yaşamlarını olağan biçimde sürdürebildiğini, ancak çoğu kişide dizde dengesizlik yakınmalarının görülebildiğini belirtir. Aynı kaynağa göre yırtık ön çapraz bağla aynı düzeyde spora dönme olasılığı daha düşüktür. Tekrarlayan boşalma atakları menisküs ve kıkırdakta ek hasara yol açabileceği için dizde dengesizlik hissi devam ediyorsa tedavi planı yeniden gözden geçirilmelidir.

Önleme

MedlinePlus, spor yaparken ve egzersiz sırasında doğru tekniklerin kullanılmasını önerir. Sporculara sıçrama ve yere iniş tekniklerini öğreten programların ön çapraz bağ yaralanmalarını azalttığı gösterilmiştir. Cleveland Clinic'in önerileri şunlardır:

• Uygun koruyucu ekipman kullanmak
• Yeterince dinlenmek, yorgunken yoğun antrenmandan kaçınmak
• Etkinlik öncesi ve sonrası ısınma ve esneme yapmak
• Alt beden kaslarını güçlendiren programlar uygulamak

MedlinePlus, dizliklerin ön çapraz bağ yaralanmasını önlemedeki etkisinin tartışmalı olduğunu belirtir.