Psikoterapi nedir? Türleri, süreci ve nelere dikkat edilmeli

Psikoterapi nedir?

NIMH (ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü), psikoterapiyi, bir kişinin sorun yaratan duygularını, düşüncelerini ve davranışlarını tanımasına ve değiştirmesine yardımcı olmayı amaçlayan çeşitli tedavilerin genel adı olarak tanımlar. Halk arasında "terapi" ya da "konuşma terapisi" olarak da bilinir.

NIMH'e göre psikoterapi ve ilaç tedavisi, ruh sağlığı sorunlarında en sık kullanılan iki tedavi biçimidir. Kişinin ihtiyacına göre bunlardan biri tek başına ya da ikisi birlikte kullanılabilir. Psikoterapi yalnızca bir ruhsal hastalık tanısı olanlar için değildir; zor yaşam olaylarıyla başa çıkmaya çalışan kişiler için de destek sağlayabilir.

Psikoterapi; psikiyatri uzmanları ve psikoterapi eğitimi almış klinik psikologlar gibi ruh sağlığı profesyonelleri tarafından yürütülür. Psikiyatri uzmanları ayrıca gerektiğinde ilaç tedavisi de planlayabilir. Kime başvuracağınıza karar vermek için bkz. Psikolog mu psikiyatrist mi?

Hangi durumlarda yardımcı olur?

NHS'in konuşma terapileri hizmetlerinde ele alınan durumlar şunlardır:

• Mutsuzluk ve endişe gibi zorlayıcı duygular
• Depresyon (doğum sonrası depresyon dahil). Bkz. Depresyon tedavisi
• Kaygı bozuklukları ve panik bozukluk. Bkz. Kaygı bozukluğu tedavisi
• Fobiler
• Obsesif kompulsif bozukluk (OKB)
• Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB)
• Beden algısı bozukluğu
• İrritabl bağırsak sendromu ve süreğen ağrı gibi uzun süreli bedensel hastalıklarla başa çıkma

NHS'e göre yeme bozuklukları, bipolar bozukluk, kişilik bozuklukları, psikoz ve madde kullanım sorunları gibi durumlarda da psikoterapi tedavinin parçası olabilir; ancak bu durumlarda değerlendirme ve tedavi genellikle hekim yönlendirmesiyle, daha kapsamlı bir plan içinde yürütülür.

Psikoterapi türleri

NHS ve NIMH'in tanımladığı başlıca psikoterapi türleri şunlardır:

• Rehberli kendi kendine yardım: NHS'e göre bir terapist eşliğinde çalışma kitabı ya da çevrim içi kurs üzerinden ilerlenir ve bilişsel davranışçı terapi ilkelerine dayanır. Çoğu zaman ilk basamakta önerilir.
• Bilişsel davranışçı terapi (BDT): NIMH'e göre kişinin hatalı düşünce kalıplarını fark etmesine ve kendine zarar veren davranış kalıplarını değiştirmesine yardımcı olur. NHS'e göre seanslar arasında alıştırma yapılır. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi
• Maruz bırakma tedavisi: NIMH'e göre BDT'nin bir türüdür; kişi belirli nesnelerin, düşüncelerin ya da hayal edilen sahnelerin yarattığı sıkıntıya dayanmayı öğrenir.
• Danışmanlık: NHS'e göre kişi düşüncelerini, duygularını ve yaşam deneyimlerini bir terapistle konuşur; terapist kişinin kendi çözümlerini bulmasına yardımcı olur. NIMH destekleyici danışmanlığı, sorunları keşfetmek ve duygusal destek almak için kullanılan bir yöntem olarak tanımlar.
• Kişilerarası terapi: NHS'e göre ilişkilerdeki sorunlara ve bunlarla başa çıkma yollarına odaklanır.
• Dinamik kişilerarası terapi: NHS'e göre çocukluk deneyimlerinin bugünkü ilişkileri nasıl etkilediğini inceler.
• Çift terapisi: NHS'e göre partnerler ilişkideki güçlükleri bir terapistle birlikte ele alır. Bkz. Aile ve çift terapisi
• EMDR (göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme): NHS'e göre kişi, örneğin gözlerini iki yana hareket ettirirken travmatik anılarını terapistle konuşur; amaç bu anıların yoğunluğunu azaltmaktır. Bkz. EMDR terapisi
• Farkındalık temelli bilişsel terapi: NHS'e göre meditasyon ve nefes teknikleriyle düşünce ve duygulara karşı farkındalık kazandırır. Bkz. Farkındalık (mindfulness) nedir?
• Diyalektik davranış terapisi: NHS'e göre özellikle kişilik bozukluklarında kullanılır.

Hangi terapi türünün uygun olduğu; yaşanan soruna, kişinin tercihlerine ve terapistin değerlendirmesine göre belirlenir.

Bireysel terapi ve grup terapisi

NIMH'e göre psikoterapi çoğunlukla bire bir, yani bir terapistle tek başına yapılan görüşmelerle yürütülür; ancak grup hâlinde de uygulanabilir. Grup terapisinde benzer güçlükler yaşayan birkaç kişi bir terapist eşliğinde bir araya gelir. Bu ortam, kişilerin yalnız olmadıklarını görmelerine, birbirlerinin deneyimlerinden öğrenmelerine ve yeni becerileri güvenli bir ortamda denemelerine olanak tanıyabilir. NHS de bazı konuşma terapilerinin grup oturumları biçiminde sunulabildiğini belirtir.

Destekleyici teknikler

NIMH, farkındalık (mindfulness) ve gevşeme tekniklerini de ruh sağlığını destekleyen yöntemler arasında sayar; bunlar arasında meditasyon ve nefes egzersizleri bulunur. Bu teknikler çoğu zaman terapinin bir parçası olarak öğretilir ve seanslar arasında günlük yaşamda uygulanır.

Psikoterapi nasıl yapılır?

NIMH'e göre psikoterapi çoğunlukla bire bir ya da grup hâlinde yapılır. NHS'e göre görüşmeler yüz yüze, görüntülü ya da telefonla veya çevrim içi kurs biçiminde yürütülebilir.

Süreç genellikle şu adımlarla ilerler:

1. İlk görüşme ve değerlendirme: Terapist yakınmalarınızı, yaşam koşullarınızı ve beklentilerinizi öğrenir.
2. Hedeflerin belirlenmesi: Terapide neyin değişmesini istediğiniz birlikte konuşulur.
3. Düzenli seanslar: Belirlenen yönteme göre seanslar yapılır; BDT gibi bazı yöntemlerde seanslar arasında ödev ve alıştırmalar verilir.
4. İlerlemenin gözden geçirilmesi: Belirli aralıklarla hedeflere ne kadar ulaşıldığı değerlendirilir.
5. Sonlandırma ve sürdürme: Kazanılan becerilerin terapi bittikten sonra da sürdürülmesi planlanır.

NIMH'e göre terapi süresi kişiden ve yöntemden yönteme değişir; bu nedenle terapistinize belirli bir zaman çizelgesi ya da seans sayısı olup olmadığını sormanız önerilir.

Terapist seçerken sorabileceğiniz sorular

NIMH, bir terapistle çalışmaya başlamadan önce şu konuları sormayı önerir:

• Eğitimi, uzmanlık alanı ve meslekî yetkinlik belgeleri
• Hangi terapi yaklaşımını kullandığı ve bu yaklaşımın sizin sorununuzda neden uygun olduğu
• Sizin yaş grubunuzda ve yaşadığınız sorunla ilgili deneyimi
• Terapinin hedefleri ve ne kadar sürebileceği
• Gerekirse ilaç tedavisinin nasıl planlanacağı
• Gizliliğin sınırları

Terapistinizle aranızda güvene dayalı bir ilişki kurulabilmesi önemlidir. Kendinizi rahat hissetmiyorsanız bunu dile getirmek ya da başka bir uzmana başvurmak hakkınızdır. Türkiye'de ruh sağlığı uzmanlarının unvanlarını ve yetkinliklerini kontrol etmek, güvenilir hizmet almanıza yardımcı olur.

Terapi sürecine nasıl katkıda bulunabilirsiniz?

• Seanslara düzenli katılın; ertelemeniz gerekirse önceden haber verin.
• Düşüncelerinizi ve duygularınızı olabildiğince açık paylaşın.
• Seanslar arasında verilen alıştırmaları yapmaya çalışın.
• Değişimin zaman alabileceğini ve bazen önce zorlayıcı hissedilebileceğini aklınızda tutun.
• Terapiden beklentilerinizi ve ilerlemenizi terapistinizle konuşun.
• Seanslarda konuşmak istediğiniz konuları önceden not almak, görüşmelerin daha verimli geçmesine yardımcı olabilir.

Riskler ve dikkat edilmesi gerekenler

Psikoterapi genellikle güvenli bir tedavi yöntemidir; ancak zor anıları ve duyguları konuşmak bir süre için yoğun duygular yaşatabilir. Bunu terapistinizle paylaşmanız önemlidir. Kendinize zarar verme düşünceleri ya da ağır belirtiler varsa psikoterapi tek başına yeterli olmayabilir; bu durumda bir psikiyatri hekiminin değerlendirmesi gerekir. Ruh sağlığı alanında eğitimi ve yetkinliği belirsiz kişilerden hizmet almaktan kaçının.