Depresyon tedavisi nasıl yapılır? Terapi ve ilaç seçenekleri

Tedaviye nereden başlanır?

Depresyon tedavisi genellikle bir hekim ya da ruh sağlığı uzmanının yaptığı değerlendirmeyle başlar. Bu görüşmede belirtilerin ne zamandır sürdüğü, şiddeti, günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği, daha önce benzer dönemler yaşanıp yaşanmadığı, kullanılan ilaçlar, alkol ya da madde kullanımı ve kendine zarar verme düşünceleri ele alınır. Gerekirse benzer belirtilere yol açabilecek tiroid hastalıkları gibi bedensel nedenler için tetkik istenir.

NHS, depresyon olduğundan şüphelenen kişilerin vakit kaybetmeden hekime başvurmasını önerir ve ne kadar erken başvurulursa iyileşme yoluna o kadar erken girilebileceğini belirtir. Türkiye'de ilk adım olarak aile hekiminize, değerlendirme ve tedavi için ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanına başvurabilirsiniz.

Basamaklı bakım: şiddete göre tedavi

NHS'nin açıkladığı yaklaşım, depresyonun şiddetine göre farklı tedavi basamaklarından oluşur:

Hafif depresyon

• İzleyerek bekleme: Belirtiler hafifse hekim, kısa bir süre sonra yeniden görüşmek üzere izlem önerebilir. Bazı hafif dönemler kendiliğinden düzelebilir.
• Yaşam düzenlemeleri ve egzersiz: Düzenli fiziksel aktivite, düzenli uyku ve beslenme.
• Rehberli kendi kendine yardım: Bilişsel davranışçı terapi ilkelerine dayalı kitaplar ya da çevrim içi programlar, bir uzmanın desteğiyle.

Orta ve ağır depresyon

• Konuşma terapileri: Bilişsel davranışçı terapi başta olmak üzere psikolojik tedaviler.
• Antidepresan ilaçlar: Genellikle konuşma terapileriyle birlikte.

Ağır ve karmaşık depresyon

• NHS, ağır depresyonda uzman ruh sağlığı ekiplerinin sürece dahil edilebileceğini belirtir. Bu ekipler yoğun psikoterapi, ilaç tedavisinin düzenlenmesi ve gerekirse diğer tedavi seçenekleri konusunda destek sağlar.

Psikolojik tedaviler

DSÖ'nün ilk basamak seçenekler arasında saydığı psikolojik tedaviler şunlardır:

Bilişsel davranışçı terapi (BDT): NHS, BDT'yi terapistin kişiye düşünme ve davranma biçimlerini değiştirmede yardımcı olduğu bir konuşma terapisi olarak tanımlar. Depresyonda BDT, "Hiçbir şey düzelmeyecek", "Ben değersizim" gibi olumsuz düşünce kalıplarını fark etmeye ve sorgulamaya, geri çekilme ve kaçınma davranışlarını azaltmaya odaklanır. NHS'ye göre BDT genellikle duruma göre 5 ile 15 seans arasında sürer; bireysel, grup ya da rehberli kendi kendine yardım biçiminde ve yüz yüze, çevrim içi ya da telefonla uygulanabilir. Seanslar arasında yapılan ödevler öğrenilenleri pekiştirir.

Davranışsal aktivasyon: Depresyonda kişi keyif veren ve anlam taşıyan etkinliklerden uzaklaşır; uzaklaştıkça ruh hali daha da düşer. Davranışsal aktivasyon, bu döngüyü küçük ve planlı etkinliklerle kırmayı hedefler.

Kişilerarası psikoterapi: İlişkilerdeki sorunlar, yas, rol değişiklikleri gibi kişilerarası konuların depresyonla bağlantısına odaklanır.

NIMH de bilişsel davranışçı terapi ve kişilerarası terapiyi depresyonda kullanılan psikoterapiler arasında sayar ve tele sağlık ile çevrim içi seçeneklerin de bulunduğunu belirtir.

İlaç tedavisi: antidepresanlar

DSÖ, seçici serotonin geri alım inhibitörleri gibi antidepresanların orta ve ağır depresyonda psikolojik tedaviye ek olarak kullanılabileceğini belirtir. İlaç tedavisi hakkında bilinmesi gereken bazı genel noktalar:

• Etki zaman alır: NIMH, antidepresanların etkisini göstermesinin genellikle 4 ila 8 hafta sürebileceğini belirtir. İlk haftalarda belirgin bir değişiklik hissetmemek ilacın işe yaramadığı anlamına gelmez.
• Yan etkiler: Bazı yan etkiler ilk haftalarda belirgin olup zamanla azalabilir. Yan etkileri hekiminizle konuşmak, tedavinin sizin için uygun biçimde düzenlenmesini sağlar.
• Hekime danışmadan bırakmayın: İyi hissetmeye başladığınızda bile ilacı kendi başınıza bırakmak belirtilerin geri dönmesine ya da kesilme belirtilerine yol açabilir. İlacın ne zaman ve nasıl azaltılacağına hekimle birlikte karar verilir.
• Kişiye özel seçim: Hangi ilacın uygun olduğu; yaşınıza, diğer sağlık sorunlarınıza, kullandığınız ilaçlara, gebelik ya da emzirme durumuna ve önceki tedavi deneyimlerinize göre belirlenir.
• Yakın izlem: Özellikle tedavinin ilk haftalarında ruh halinizdeki değişiklikleri hekiminizle paylaşmanız önemlidir. Kendinize zarar verme düşünceleri artarsa beklemeden yardım alın.

Bu yazı genel bilgi verir; ilaç seçimi ve kullanım biçimi konusunda yalnızca sizi değerlendiren hekimin önerilerini esas alın.

Diğer tedavi seçenekleri

NIMH, birden fazla tedaviye yanıt vermeyen depresyonda beyin uyarımı tedavilerinin de seçenekler arasında olduğunu belirtir. Elektrokonvülsif tedavi ve transkraniyal manyetik stimülasyon gibi yöntemler, uzman değerlendirmesi sonrasında belirli durumlarda gündeme gelebilir. Bu tedavilerin uygunluğuna ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı karar verir.

Özel durumlar: gebelik, ergenlik ve yaşlılık

Bazı yaşam dönemlerinde depresyon tedavisi özel dikkat gerektirir:

• Gebelik ve doğum sonrası dönem: DSÖ, gebe kadınların ve yeni doğum yapmış kadınların önemli bir kısmının depresyon yaşadığını belirtir. Bu dönemde tedavi seçenekleri, anne ve bebeğin sağlığı birlikte gözetilerek planlanır. Gebelik planlıyorsanız ya da gebeyseniz, kullandığınız ilaçları kendi başınıza bırakmadan önce hekiminizle konuşun.
• Ergenlik: Ergenlerde depresyon sinirlilik, okul başarısında düşüş ve geri çekilme biçiminde görülebilir. Değerlendirme ve tedavi çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanları tarafından, aile de sürece dahil edilerek yapılır.
• Yaşlılık: Yaşlılarda depresyon unutkanlık, bedensel yakınmalar ve iştahsızlıkla karışabilir. Birden fazla ilaç kullanan yaşlılarda ilaç etkileşimleri açısından dikkatli bir değerlendirme gerekir.

Tedavide iş birliği: görüşmelerden yararlanmak

Depresyon tedavisi, hekim ya da terapist ile kişinin birlikte yürüttüğü bir süreçtir. Görüşmelerden daha fazla yararlanmak için:

• Görüşmeler arasında ruh halinizi, uykunuzu ve etkinliklerinizi kısaca not edin.
• Yan etkileri ve tedaviyle ilgili kaygılarınızı açıkça paylaşın.
• Anlamadığınız noktaları sormaktan çekinmeyin.
• Terapi ödevlerini mümkün olduğunca uygulamaya çalışın.
• Tedaviden beklentilerinizi ve önceliklerinizi konuşun.

Bir yöntemin size uymadığını düşünüyorsanız bunu söylemek hakkınızdır; farklı bir terapi yaklaşımı ya da ilaç seçeneği değerlendirilebilir.

Tedaviyi destekleyen günlük adımlar

DSÖ'nün ve NHS'nin önerileri, tedaviyi destekleyen günlük adımları şöyle özetler:

• Keyif veren ya da anlamlı bulduğunuz etkinlikleri, küçük de olsa sürdürmek
• Güvendiğiniz kişilerle bağlantıda kalmak
• Düzenli fiziksel aktivite
• Düzenli uyku ve yemek saatleri
• Alkol ve uyuşturucu maddelerden uzak durmak; NHS ayrıca sigarayı bırakmayı ve sağlıklı beslenmeyi de öneriler arasında sayar
• Destek gruplarına katılmak

Bu adımlar tedavinin yerine geçmez; ancak iyileşme sürecini destekler ve yeni dönemlerin önlenmesine katkıda bulunabilir. Depresyondayken bu adımları atmak zor gelebilir; bu nedenle hedefleri küçük tutmak, örneğin günde on dakikalık bir yürüyüşle başlamak daha gerçekçidir.

İyileşme süreci ve nüksü önleme

Depresyon tedavisinde iyileşme genellikle yavaş ve dalgalı bir seyir izler. İyi günlerin ardından kötü günler gelebilir; bu, tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Belirtiler düzeldikten sonra da tedavinin bir süre sürdürülmesi, yeni bir dönemin önlenmesi açısından önemlidir. Bu sürenin ne kadar olacağına hekiminizle birlikte karar verirsiniz.

Nüksü önlemeye yardımcı olabilecek adımlar:

• Kendi erken uyarı işaretlerinizi tanımak (uyku değişiklikleri, geri çekilme, sinirlilik)
• Terapide öğrenilen becerileri sürdürmek
• Stresli dönemlerde destek istemekten çekinmemek
• Kontrol randevularını aksatmamak