EMDR terapisi nedir, nasıl uygulanır?

EMDR nedir?

ABD Gaziler Bakanlığı'na bağlı Ulusal TSSB Merkezi (VA), EMDR'yi kişinin travmaya ilişkin anısını işlemeye odaklandığı, TSSB için bireysel olarak uygulanan bir terapi olarak tanımlar. VA, TSSB tedavisinde travma odaklı konuşma terapilerini öne çıkarır; EMDR de bu terapilerden biridir. Her seansta terapistinizle bire bir görüşürsünüz.

NHS'e göre EMDR'de kişi, örneğin gözlerini iki yana hareket ettirirken travmatik anıları hakkında terapistle konuşur; bu, travmatik anıların daha az yoğun ve daha kolay baş edilebilir hâle gelmesine yardımcı olabilir. NHS'in TSSB tedavisi sayfası da EMDR'yi göz hareketlerinin travmatik anıların işlenmesine yardımcı olmak için kullanıldığı bir yöntem olarak tanımlar.

Psikoterapi türleri hakkında genel bilgi için bkz. Psikoterapi

Nasıl etki ettiği düşünülüyor?

VA'ya göre travmatik anılar diğer anılardan farklı biçimde depolanabilir; bu da onların işlenmesini ve anlamlandırılmasını zorlaştırırken günlük yaşamdaki ipuçlarıyla kolayca tetiklenmelerine yol açar. Travma ayrıca kişide kendisiyle ilgili olumsuz düşünceler bırakabilir. Seans sırasında kişi rahatsız edici anıyı ve onunla birlikte gelen düşünce ve bedensel duyumları aklına getirirken iki yönlü bir hareket ya da sese dikkatini verir. VA'ya göre bu hareket, kişinin şimdiki anda kalmasına yardımcı olurken beynin geçmişe ait bilgiyi işlemesine ve olayla ilgili yeni hissetme biçimleri geliştirmesine olanak tanır. Böylece travma artık o kadar sıkıntı vermeyen olumsuz bir anı olarak görülmeye başlanır.

VA'ya göre kullanılan iki yönlü uyaranlar şunlar olabilir:

• Terapistin hareket eden parmağını izlemek
• Yanıp sönen bir ışığı izlemek
• Her seferinde bir kulakta duyulan bip sesini dinlemek

Hangi durumlarda kullanılır?

EMDR, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) için kullanılan bir terapidir. NHS'e göre TSSB; ciddi ya da yaşamı tehdit eden bir kaza, istismar, yoğun bakımda kalmak gibi ciddi sağlık sorunları ya da zor bir doğum gibi çok stresli, korkutucu veya sarsıcı olaylardan sonra gelişebilen bir ruh sağlığı sorunudur. Olayı istemsizce yeniden yaşama (geri dönüşler), kâbuslar, olayı hatırlatan kişi ya da yerlerden kaçınma ve sürekli tehlike arayarak tetikte olma gibi belirtilerle seyredebilir. Bkz. Travma sonrası stres bozukluğu belirtileri

• NHS, TSSB tedavi seçenekleri arasında travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve antidepresan ilaçlarla birlikte EMDR'yi sayar.
• Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) travma sonrası ruh sağlığı bakımına ilişkin rehberine göre TSSB yaşayan kişilerde EMDR ve bilişsel davranışçı terapi, canlı, istenmeyen ve tekrarlayan travmatik anıları azaltmaya yardımcı olduğu için değerlendirilmelidir.
• VA, EMDR'yi TSSB için etkili tedavi türleri arasında sayar.
• NHS, EMDR'yi kaygı ve depresyona yönelik konuşma terapisi hizmetlerinde sunulan yöntemler arasında da sayar.

NHS'e göre tedavi planı, aile hekimi ve ruh sağlığı uzmanı tarafından sizinle birlikte oluşturulur. VA da tedavi seçeneklerini karşılaştırıp hedeflerinizi ve tercihlerinizi uzmanınızla paylaşarak size en uygun seçeneği birlikte belirlemenizi önerir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi de bir seçenektir. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi

EMDR seansları nasıl geçer?

VA'ya göre EMDR süreci genellikle şu aşamalarla ilerler:

1. Hazırlık ve beceri kazanma: İlk aşamada travmaya verilen bedensel ve duygusal tepkiler hakkında bilgi edinirsiniz. Terapistinizle birlikte, terapide travmatik anılarınıza odaklanmaya ne kadar hazır olduğunuzu konuşursunuz. Hazırlık olarak bazı yeni başa çıkma becerileri öğrenirsiniz.
2. Hedef anının belirlenmesi: Üzerinde durmak istediğiniz rahatsız edici anı ve bu anıyla ilişkili olumsuz düşünceler, duygular ve bedensel duyumlar belirlenir.
3. İşleme: Anıyı aklınızda tutarken sıkıntınız azalana kadar iki yönlü uyarana dikkatinizi verirsiniz. VA'ya göre bu, her seferinde yaklaşık 30 saniye sürer; ardından egzersizin size nasıl geldiğini konuşursunuz.
4. Olumlu inançlara odaklanma: VA'ya göre sonunda anıyı aklınızda tutarken olumlu bir inanç ve duyguya odaklanırsınız.
5. Yeniden değerlendirme: VA'ya göre tedavinin sonlarına doğru terapistiniz, başka hedef anıların işlenmesi gerekip gerekmediğini görmek için belirtilerinizi yeniden değerlendirir.

Ne kadar sürer?

VA'ya göre EMDR genellikle yaklaşık 3 ay boyunca haftada bir yapılan, her biri 50–90 dakika süren seanslardan oluşur. Aynı kaynağa göre pek çok kişi birkaç seanstan sonra düzelme fark etmeye başlar ve EMDR'nin yararları son seanstan sonra da uzun süre devam edebilir. VA'nın belirttiği gibi tedavinin sonlarına doğru başka anıların da işlenmesi gerekip gerekmediği değerlendirilir.

EMDR ile travma odaklı bilişsel davranışçı terapinin farkı

NHS ve DSÖ, TSSB tedavisinde hem EMDR'yi hem de travma odaklı bilişsel davranışçı terapiyi seçenekler arasında sayar. İki yöntem de travmatik anıyla çalışır, ancak izledikleri yol farklıdır:

• Bilişsel davranışçı terapide (BDT) NHS'e göre terapist, düşünme ve davranma biçiminizde değişiklik yapmanıza yardımcı olur ve öğrendiklerinizi seanslar arasında uygulamanız istenir.
• EMDR'de ise VA'ya göre kişi, anıyı aklına getirirken iki yönlü bir uyarana dikkatini verir ve her kısa bölümden sonra bu deneyimi terapistiyle konuşur. VA'ya göre EMDR'de çoğu durumda travmanızın ayrıntılarını anlatmanız istenmez, ancak seansta travmanızı düşünmeniz istenir. Seanslar arasında ödev ya da alıştırma yapmanız da gerekmez.

Hangi yöntemin size daha uygun olduğunu ruh sağlığı uzmanınızla birlikte değerlendirebilirsiniz. NHS, TSSB tanısı aldıysanız ve tedaviler yardımcı olmuyorsa aile hekiminizle ya da sizi izleyen ruh sağlığı uzmanıyla görüşmenizi önerir.

Seans öncesi ve sonrası kendinize nasıl bakabilirsiniz?

NHS'e göre geri dönüşler gibi bazı TSSB belirtileri için kişinin kendi yapabileceği şeyler vardır ve bir ruh sağlığı uzmanı bu becerileri öğrenip uygulamanıza yardımcı olur. NHS'in önerileri şunlardır:

• Duygularınızı bir arkadaşınızla, aile bireyinizle ya da çevrim içi bir destek grubunda konuşun.
• Geri dönüşleri tetikleyebilen belirli kokular ya da sesler gibi şeyleri fark etmek için bir günlük tutun.
• Nefes egzersizlerini deneyin.
• Etkin kalmaya, sağlıklı ve dengeli beslenmeye, yeterince uyumaya çalışın.
• Keyif verici madde kullanmayın, sigara içmeyin ve aşırı alkol tüketmeyin.

EMDR öncesinde bilinmesi gerekenler

• Uygulayıcı: NHS'e göre konuşma terapileri eğitimli bir uzmanla yürütülür; DSÖ de EMDR gibi tekniklerin daha yaygın sunulabilmesi için daha fazla eğitim ve süpervizyon önerir. Terapistinize eğitimini ve deneyimini sormaktan çekinmeyin.
• Değerlendirme: NHS'e göre ruh sağlığı uzmanı ruh hâliniz, davranışlarınız, sağlığınız ve aile öykünüz gibi konuları sorar. Hekimler kendinize zarar verme, intihar ya da başkasına zarar verme riskinizden endişe ederse hastanede kalmanız ya da evde bir kriz ekibinden destek almanız gerekebilir.
• Hazır olmak: VA'ya göre ilk aşamada travmatik anılarınıza odaklanmaya ne kadar hazır olduğunuz terapistinizle konuşulur ve hazırlık olarak yeni başa çıkma becerileri öğrenilir.
• İlaç tedavisi: Kullandığınız ilaçları terapistinize bildirin. NHS'e göre TSSB'de kullanılan bazı ilaçlar gebelikte güvenli değildir; gebeyseniz ya da gebelik planlıyorsanız hekiminizle konuşun. NHS, kendinizi daha iyi hissetseniz bile hekiminiz söylemedikçe TSSB ilacınızı bırakmamanızı önerir.

Olası yan etkiler ve zorluklar

VA'ya göre travmayla ilgili anılara ya da inançlara odaklanırken kendinizi rahatsız hissedebilirsiniz. Bu duygular genellikle kısa sürer ve kişiler EMDR'ye devam ettikçe genellikle daha iyi hissetmeye başlar; VA'ya göre EMDR'yi tamamlayanların çoğu, yararların bu ilk rahatsızlıktan ağır bastığını görür.

Seanslar arasında kendinizi zorlanmış hissederseniz terapistinizle konuşun ve öğrendiğiniz başa çıkma becerilerini kullanın. Bkz. Stres için nefes egzersizleri

Travmadan hemen sonraki dönem

DSÖ, olası travmatik bir olaydan sonraki ilk bir ay içinde akut stres belirtilerini ya da uyku sorunlarını azaltmak amacıyla benzodiazepin grubu kaygı giderici ilaçların verilmemesi gerektiğini belirtir. DSÖ'ye göre bu ilaçlar iyileşme süresini uzatabilir; pek çok kişide ilaca karşı tolerans gelişir, bağımlılık ve ilaç bırakıldığında yoksunluk görülebilir. DSÖ, birinci basamak sağlık çalışanlarının travma yaşamış kişilere psikolojik ilk yardım, stres yönetimi ve olumlu başa çıkma yollarını ile sosyal desteği güçlendirme gibi temel destekler sunabileceğini belirtir. NHS'e göre TSSB belirtileri olaydan hemen sonra ya da aylar, hatta yıllar sonra başlayabilir; belirtileriniz varsa bir hekime ya da ruh sağlığı uzmanına başvurun.