Psikolog mu psikiyatrist mi? Hangi durumda kime gidilir

Psikiyatrist kimdir?

Psikiyatrist, altı yıllık tıp eğitiminin ardından ruh sağlığı ve hastalıkları alanında uzmanlık eğitimi almış bir hekimdir. Hekim olduğu için:

• Ruhsal belirtileri bedensel sağlıkla birlikte değerlendirir; gerektiğinde kan tahlili gibi tetkikler ister.
• Depresyon, bipolar bozukluk, şizofreni, kaygı bozuklukları ve obsesif kompulsif bozukluk gibi durumlarda tanı koyar.
• İlaç tedavisi planlar, reçete yazar ve ilaçların etkisini ve yan etkilerini izler.
• Gerekli durumlarda hastaneye yatış ya da diğer tedavi seçeneklerini değerlendirir.
• Pek çok psikiyatrist psikoterapi de uygular.

Çocuklar ve ergenler için ayrı bir uzmanlık dalı vardır: çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı (çocuk psikiyatristi).

Klinik psikolog kimdir?

1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San'atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun'un ek 13. maddesine göre klinik psikolog; psikoloji veya psikolojik danışma ve rehberlik lisans eğitimi üzerine, klinik ortamlarda gerekli pratik uygulamaları içeren klinik psikoloji yüksek lisansı ya da doktorası yapmış bir sağlık meslek mensubudur.

Kanuna göre klinik psikolog:

• Nesnel ve yansıtmalı ölçüm araçları, gözlem ve görüşme teknikleriyle psikolojik değerlendirme yapar.
• Uluslararası sınıflama sistemlerinde hastalık olarak tanımlanmayan ve Sağlık Bakanlığının uygun bulduğu durumlarda psikoterapi uygular.
• Hastalık durumlarında ise psikoterapiyi ancak ilgili uzman hekimin teşhisine ve tedavi için yönlendirmesine bağlı olarak gerçekleştirir.

Aynı kanun, hekimler ve diş hekimleri dışındaki sağlık meslek mensuplarının hastalıklarla ilgili doğrudan teşhis koyarak tedavi planlayamayacağını ve reçete yazamayacağını da açıkça belirtir.

"Psikolog" unvanı ile "klinik psikolog" unvanı aynı değildir. Psikoloji lisans mezunları farklı alanlarda (eğitim, endüstri, araştırma gibi) çalışabilir; sağlık alanında psikoterapi uygulamak için klinik psikoloji eğitimi ve ilgili yeterlilikler önemlidir.

Temel farklar bir bakışta

• Eğitim: Psikiyatrist tıp eğitimi ve uzmanlık; klinik psikolog psikoloji eğitimi ve klinik psikoloji lisansüstü eğitimi alır.
• Tanı: Hastalık tanısı hekim tarafından konur.
• İlaç: Yalnızca hekimler reçete yazabilir.
• Psikoterapi: Her iki meslek de psikoterapi uygulayabilir; klinik psikologlar hastalık durumlarında hekimin tanı ve yönlendirmesiyle çalışır.
• Psikolojik testler: Kişilik, zekâ ve nöropsikolojik değerlendirmeler gibi ölçümler sıklıkla klinik psikologlar tarafından yapılır.

Psikoterapi nedir, ne zaman önerilir?

Psikoterapi, kişinin düşünce, duygu ve davranış kalıplarını bir uzmanla birlikte ele aldığı yapılandırılmış konuşma temelli tedavidir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), depresyon ve kaygı bozuklukları başta olmak üzere pek çok ruh sağlığı sorununda psikolojik tedavilerin etkili seçenekler arasında olduğunu belirtir.

En sık kullanılan yaklaşımlardan biri bilişsel davranışçı terapidir (BDT). NHS, BDT'yi terapistin kişiye düşünme ve davranma biçimlerini değiştirmede yardımcı olduğu bir konuşma terapisi olarak tanımlar ve depresyon, kaygı bozuklukları, obsesif kompulsif bozukluk, travma sonrası stres bozukluğu, yeme bozuklukları ve uykusuzluk gibi pek çok durumda kullanıldığını belirtir. NHS'ye göre BDT genellikle duruma göre 5 ile 15 seans arasında sürer ve yüz yüze, çevrim içi ya da telefonla yapılabilir.

Hangi durumda kime başvurmalı?

Her durum için geçerli tek bir kural yoktur ve iki meslek çoğu zaman birlikte çalışır. Yine de genel bir yol haritası şöyle olabilir:

Önce psikiyatriste (ya da aile hekimine) başvurmanın uygun olabileceği durumlar

• Belirtilerin bir ruhsal hastalığa bağlı olup olmadığının değerlendirilmesi gerekiyorsa
• Çökkünlük, kaygı ya da uyku sorunları günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa
• Gerçeklikle bağın zayıfladığı belirtiler varsa (sesler duyma, şüphecilik, sanrılar)
• Aşırı coşkulu, uykusuz ve riskli davranışların görüldüğü dönemler yaşanıyorsa
• İlaç tedavisi gerekip gerekmediğinin değerlendirilmesi isteniyorsa
• Alkol ya da madde kullanımı sorun hâline geldiyse
• Kendine zarar verme düşünceleri varsa

Klinik psikologla çalışmanın uygun olabileceği durumlar

• Hekim tarafından konulmuş bir tanı için psikoterapi önerildiyse
• Hastalık düzeyinde olmayan zorluklar, örneğin ilişki sorunları, yaşam değişikliklerine uyum, stres yönetimi ya da öz değer konularında destek isteniyorsa
• Psikolojik test ve değerlendirme gerekiyorsa

Emin değilseniz aile hekiminiz ilk adım için iyi bir başlangıç noktasıdır; yakınmalarınızı değerlendirip uygun yönlendirmeyi yapabilir.

İki meslek birlikte nasıl çalışır?

Ruh sağlığı bakımında psikiyatrist ve klinik psikolog çoğu zaman aynı ekibin parçasıdır. Örneğin orta düzeyde depresyonu olan bir kişide psikiyatrist tanıyı koyar, bedensel nedenleri dışlar ve gerekirse ilaç tedavisini planlar; klinik psikolog ise bilişsel davranışçı terapi gibi yapılandırılmış bir psikoterapi sürecini yürütür. İki uzman, hastanın onayıyla bilgi paylaşarak tedavinin gidişatını birlikte değerlendirir.

Bazı durumlarda tersi bir yol izlenir: Psikoterapiye başlayan bir kişide terapist, belirtilerin ağırlaştığını ya da ilaç değerlendirmesinin yararlı olabileceğini düşündüğünde kişiyi psikiyatriste yönlendirir. Hastanelerde ve ruh sağlığı merkezlerinde bu ekibe psikiyatri hemşireleri ve sosyal hizmet uzmanları gibi başka meslek mensupları da katılabilir. Önemli olan, kişinin ihtiyacına göre doğru desteğe zamanında ulaşmasıdır.

İlk görüşmede neler olur?

İlk görüşme genellikle bir tanışma ve değerlendirme görüşmesidir. Uzman; yakınmalarınızın ne zaman başladığını, nasıl seyrettiğini, uyku, iştah, iş ve ilişkiler üzerindeki etkilerini, geçmiş sağlık öykünüzü, kullandığınız ilaçları ve alkol ya da madde kullanımınızı sorabilir. Psikiyatrist görüşmesinde ek olarak bedensel nedenleri dışlamak için tetkikler istenebilir.

Görüşmeye hazırlanırken şunları not almanız yararlı olur:

• Ana yakınmalarınız ve ne zamandır sürdükleri
• Kullandığınız tüm ilaçlar ve takviyeler
• Daha önce aldığınız ruh sağlığı tedavileri
• Ailede ruh sağlığı sorunu öyküsü
• Sormak istediğiniz sorular

İlk görüşmede her şeyi anlatamadığınızı düşünseniz bile endişelenmeyin; değerlendirme çoğu zaman birkaç görüşmeye yayılır. Görüşme sonunda uzmandan, düşündüğü tanı ya da tanılar, önerdiği tedavi seçenekleri ve bir sonraki adımın ne olacağı hakkında açık bilgi istemek hakkınızdır.

Doğru uzmanı seçerken

• Uzmanın unvanını ve eğitimini sorun; klinik psikolog ya da ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı olduğundan emin olun.
• Hangi terapi yöntemini uyguladığını ve bu yöntemin sizin durumunuz için neden önerildiğini sorabilirsiniz.
• Görüşmelerin sıklığı, süresi ve ücreti hakkında baştan bilgi alın.
• Terapötik ilişkide kendinizi rahat hissetmeniz önemlidir; birkaç görüşmeden sonra uyum olmadığını düşünüyorsanız bunu konuşmak ya da başka bir uzmana başvurmak hakkınızdır.
• Kısa sürede iyileşme vaat eden, tanı koymadan ilaç ya da ürün öneren, hekim olmadığı hâlde ilaç önerisinde bulunan kişilere karşı dikkatli olun.