Kısaca
İntihar düşünceleri, yoğun ruhsal acının ve çaresizlik duygusunun bir işareti olabilir ve çoğu zaman tedavi edilebilir sorunlarla, örneğin depresyonla ilişkilidir. Bu düşünceleri yaşıyorsanız yalnız değilsiniz ve yardım mümkündür. NHS, yaşamına son vermek istediğini hisseden birinin bunu birine anlatmasının önemli olduğunu vurgular. Kendinize zarar verdiyseniz ya da vermek üzere olduğunuzu düşünüyorsanız hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Bir yakınınızda risk işaretleri görüyorsanız onunla açıkça konuşmak, yargılamadan dinlemek ve profesyonel yardıma ulaşmasını sağlamak hayati önem taşır.
Şu an kendinizi güvende hissetmiyorsanız
Bu yazıyı okurken yaşamınıza son vermeyi düşünüyorsanız ya da kendinizi güvende hissetmiyorsanız lütfen şimdi şu adımları atın:
- 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.
- Yanınızda güvendiğiniz biri yoksa birini arayın: bir aile üyesi, arkadaş, komşu.
- Güvenli bir yere, güvendiğiniz insanların yanına gidin.
- Alkol ve uyuşturucu maddelerden uzak durun; NHS de bunu kısa vadede yardımcı olabilecek adımlar arasında sayar.
- Yalnızca bugünü atlatmaya odaklanın. NHS, geleceği düşünmek yerine bugünü geçirmeye odaklanmanın yardımcı olabileceğini belirtir.
Bu duygular ne kadar yoğun olursa olsun, zamanla değişebilir. Yardım istemek bir zayıflık değil, kendinizi korumak için atılmış güçlü bir adımdır.
İntihar neden önemli bir halk sağlığı sorunudur?
Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre her yıl 720 binden fazla kişi intihar nedeniyle yaşamını yitirmektedir ve intihar 15–29 yaş grubunda üçüncü önde gelen ölüm nedenidir. DSÖ, her intihar ölümüne karşılık çok daha fazla sayıda intihar girişimi olduğunu da vurgular.
DSÖ'ye göre intiharlar önlenebilir. Bu nedenle risk işaretlerini tanımak, açıkça konuşabilmek ve destek sistemlerine erişimi kolaylaştırmak herkesin katkıda bulunabileceği adımlardır.
Risk etkenleri
DSÖ'nün belirttiği risk etkenleri arasında şunlar bulunur:
- Ruh sağlığı sorunları, özellikle depresyon ve alkol kullanım bozuklukları
- Daha önce intihar girişiminde bulunmuş olmak
- Maddi sorunlar, ilişki çatışmaları ve süregen ağrı gibi yaşam krizleri
- Çatışma, şiddet, istismar ve kayıp deneyimleri
- Yalnızlık ve sosyal yalıtılmışlık
- Ayrımcılığa maruz kalmak
ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH), ölüm ya da intihar düşüncelerini depresyonun belirtileri arasında sayar. Bu, intihar düşüncelerinin çoğu zaman tedavi edilebilir bir sorunun parçası olduğunu ve yardımla değişebileceğini gösterir.
Risk etkenlerinin varlığı bir kişinin mutlaka intihar girişiminde bulunacağı anlamına gelmez; ancak bu kişilerin daha dikkatle desteklenmesi gerektiğini gösterir.
Bir yakınınızda dikkat edilmesi gereken işaretler
NHS, intihar düşüncelerinden söz eden ya da davranışlarında endişe verici değişiklikler görülen kişilere dikkat edilmesini önerir. Fark edilebilecek işaretler şunlardır:
- Ölmek istediğinden, yaşamın anlamsız olduğundan ya da başkalarına yük olduğundan söz etmek
- Umutsuzluk, çaresizlik, "bu acı hiç bitmeyecek" gibi ifadeler
- Arkadaşlardan ve aileden belirgin biçimde uzaklaşmak
- Alkol ya da madde kullanımında artış
- Uyku düzeninde belirgin değişiklikler
- Değerli eşyalarını dağıtmak, vedalaşır gibi davranmak
- Uzun süren çökkünlükten sonra açıklanamayan ani bir sakinlik
- Kendine zarar verme davranışları
Bu işaretlerden biri ya da birkaçı varsa kişiyle konuşmaktan çekinmeyin.
Bir yakınınıza nasıl destek olabilirsiniz?
NHS'nin önerileri şöyle özetlenebilir:
Açıkça sorun. "Nasıl hissediyorsun?" gibi açık uçlu sorularla başlayın. Endişeleriniz varsa intihar düşüncesi olup olmadığını doğrudan sormaktan çekinmeyin. DSÖ, özellikle ruh sağlığı sorunlarına yönelik damgalamanın insanların yardım istemesini engellediğini ve bu tabunun kırılmasının önemli olduğunu vurgular.
Yargılamadan dinleyin. NHS, tüm yanıtlara sahip olmanız gerekmediğini, dinlemenin kendisinin değerli olduğunu belirtir. Kişinin duygularını küçümsemeyin, "abartıyorsun" ya da "senden daha kötü durumda olanlar var" gibi ifadelerden kaçının.
Ciddiye alın. Kişinin söylediklerini ciddiye alın; bunun "dikkat çekmek için" söylendiğini varsaymayın.
Yalnız bırakmayın. Acil bir risk olduğunu düşünüyorsanız kişinin yanında kalın ve 112'yi arayın.
Profesyonel yardıma ulaşmasını sağlayın. Hekim randevusu almasına, randevuya gitmesine ve tedaviye devam etmesine yardımcı olun.
Kendinizi de koruyun. Kriz içindeki birine destek olmak duygusal olarak çok yorucu olabilir. Siz de güvendiğiniz biriyle konuşun ve gerekirse destek alın.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Kendinize nasıl destek olabilirsiniz?
İntihar düşünceleri yaşıyorsanız ve şu an acil bir tehlike yoksa, aşağıdaki adımlar yardımcı olabilir:
- Birine anlatın. NHS'nin vurguladığı gibi, bu duyguları güvendiğiniz biriyle paylaşmak önemli bir ilk adımdır.
- Bir güvenlik planı hazırlayın. Zor anlarda neler yapacağınızı, kimleri arayabileceğinizi ve hangi uyarı işaretlerinin yardım istemeniz gerektiğini gösterdiğini bir kâğıda yazın. Bu planı bir uzmanla birlikte hazırlamak daha da yararlı olur.
- Tehlikeli araçlara erişimi azaltın. DSÖ, intihar araçlarına erişimin kısıtlanmasını etkili önleme yaklaşımları arasında sayar. Güvendiğiniz bir yakınınızdan, size zarar verebilecek ilaç ve eşyaları sizin için saklamasını isteyebilirsiniz.
- Alkol ve maddelerden uzak durun. Bunlar dürtüselliği artırabilir ve düşünceleri yoğunlaştırabilir.
- Size iyi gelen küçük şeylere zaman ayırın. NHS, evcil hayvanlarla vakit geçirmek gibi keyif veren etkinliklerin yardımcı olabileceğini belirtir.
Gençler ve ergenler
DSÖ'ye göre intihar, 15–29 yaş grubunda üçüncü önde gelen ölüm nedenidir. DSÖ'nün önleme yaklaşımları arasında ergenlerin sosyal ve duygusal becerilerinin güçlendirilmesi de yer alır. Ergenlerde risk işaretleri bazen "ergenlik dönemi" davranışlarıyla karıştırılabilir. Okul başarısında ani düşüş, arkadaşlardan uzaklaşma, sosyal medyada umutsuzluk içeren paylaşımlar, zorbalığa maruz kalma ve uyku düzeninde belirgin değişiklikler dikkatle izlenmelidir.
Ebeveynler ve öğretmenler, gençlerle yargılamadan konuşabilecekleri bir ortam kurduklarında, gençler zorlandıklarında yardım istemeye daha istekli olabilir. Endişe verici işaretler varsa okul rehberlik servisiyle iş birliği yapmak ve çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına başvurmak önemlidir.
Yakınını kaybedenler için destek
İntihar nedeniyle bir yakınını kaybetmek, yoğun ve karmaşık bir yas sürecine yol açabilir. Üzüntünün yanında suçluluk, öfke, şaşkınlık ve "neden fark edemedim" soruları sık görülür. Bu duygular doğaldır ve yaşanan kayıptan kimse tek başına sorumlu değildir. Yas sürecinde destek almak, güvendiğiniz kişilerle konuşmak ve gerektiğinde bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak önemlidir. Kayıp yaşayan kişilerin kendileri de risk altında olabileceğinden, yakınların bu dönemde onları yalnız bırakmaması gerekir.
Tedavi ve profesyonel destek
İntihar düşüncelerine sıklıkla depresyon, bipolar bozukluk, alkol ve madde kullanım bozuklukları ya da travma sonrası stres bozukluğu gibi tedavi edilebilir durumlar eşlik eder. Ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı, durumu değerlendirerek psikoterapi, ilaç tedavisi ve gerektiğinde yakın izlem gibi seçenekleri planlar. DSÖ, risk altındaki kişilerin erken belirlenmesini, değerlendirilmesini ve izlenmesini önleme stratejilerinin temel unsurları arasında sayar.
Tedaviye başladıktan sonra da düşünceler zaman zaman geri gelebilir. Bu durumda tedavi ekibinize haber vermek ve güvenlik planınızı kullanmak önemlidir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
- Ölüm ya da intihar düşünceleri yaşıyorsanız, bu düşünceler geçici görünse bile
- Umutsuzluk, değersizlik ve çökkünlük iki haftadan uzun sürüyorsa
- Kendinize zarar verdiyseniz ya da verme dürtüsü yaşıyorsanız
- Alkol ya da madde kullanımınız arttıysa
İlk adım olarak aile hekiminize ya da ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanına başvurabilirsiniz; ergenlerde çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı değerlendirme yapar.
Acil durum: Kendinize zarar verdiyseniz, vermek üzere olduğunuzu düşünüyorsanız ya da bir yakınınız yakın tehlike altındaysa beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
İntihar hakkında soru sormak kişiyi etkiler mi?
DSÖ, ruh sağlığı sorunlarına yönelik damgalamanın yardım istemeyi engellediğini ve bu konudaki tabuların kırılmasının önemli olduğunu vurgular. Açık ve şefkatli bir dille sormak, kişiye duygularını paylaşabileceği güvenli bir alan sunar.
İntihar düşünceleri geçer mi?
İntihar düşünceleri çoğu zaman yoğun ve geçici bir acının ifadesidir ve uygun destek ve tedaviyle değişebilir. Depresyon gibi altta yatan durumların tedavisi bu düşüncelerin azalmasına yardımcı olabilir.
Bir arkadaşım intihar düşüncelerinden bahsetti ama kimseye söylememi istemiyor. Ne yapmalıyım?
Arkadaşınızın güvenliği, sır tutma isteğinden önce gelir. Ona destek olmak istediğinizi ve yalnız başına taşıyamayacağınız kadar önemli olduğu için yardım almanız gerektiğini nazikçe söyleyin. Acil bir risk varsa 112'yi arayın.
Sosyal medyada intihar düşüncelerini paylaşan birini görürsem ne yapmalıyım?
Paylaşımı ciddiye alın. Kişiyi tanıyorsanız doğrudan ve özel olarak ulaşıp nasıl olduğunu sorun, yanında olduğunuzu hissettirin. Acil bir tehlike olduğunu düşünüyorsanız ve kişinin nerede olduğunu biliyorsanız 112'yi arayın. Pek çok sosyal medya platformunda bu tür içerikleri bildirmek için seçenekler de bulunur.
Türkiye'de kriz anında kimi arayabilirim?
Acil durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayabilir ya da en yakın acil servise başvurabilirsiniz. Acil olmayan durumlarda aile hekiminiz ve ruh sağlığı ve hastalıkları poliklinikleri ilk başvuru noktalarıdır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
