Uyum bozukluğu nedir? Belirtileri ve tedavisi

Uyum bozukluğu nedir?

MedlinePlus uyum bozukluğunu, stresli bir yaşam olayının ardından ortaya çıkabilen stres, kaygı, üzüntü ya da umutsuzluk hissi ve bedensel yakınmalardan oluşan bir belirti grubu olarak tanımlar. Cleveland Clinic de uyum bozukluğunu, strese ya da travmaya verilen güçlü bir duygusal ya da davranışsal tepki olarak açıklar; bu tepki kişinin olağanda göstereceğinden daha yoğundur.

Zor bir yaşam olayından sonra üzülmek, kaygılanmak ya da bir süre kendini toparlamakta zorlanmak doğaldır. Uyum bozukluğunu bu doğal tepkilerden ayıran; belirtilerin beklenenden daha şiddetli olması ve kişinin işini, okulunu, ilişkilerini ya da günlük işlerini belirgin biçimde etkilemesidir. MedlinePlus'a göre olağan yas tepkisi uyum bozukluğu olarak değerlendirilmez.

Hangi olaylar tetikleyebilir?

MedlinePlus ve Cleveland Clinic'in sıraladığı yaygın stres etkenleri şunlardır:

• Bir yakının ölümü ya da kayıp
• Boşanma, ayrılık ya da ilişki sorunları
• Hastalık ya da ciddi bir sağlık sorunu tanısı (kişinin kendisinde ya da bir yakınında)
• Başka bir yere taşınma
• Maddi sıkıntılar
• İş ya da okulla ilgili sorunlar, iş kaybı
• Emeklilik, evlilik ya da bebek sahibi olmak gibi büyük yaşam değişiklikleri
• Doğal afetler

MedlinePlus'a göre ergenlerde aile içi çatışmalar, okul sorunları ve cinsel kimlikle ilgili kaygılar sık görülen stres etkenleri arasındadır. Cleveland Clinic, stresli olayı hatırlatan fotoğraf, müzik ya da yiyecek gibi tetikleyicilerin de belirtileri artırabileceğini belirtir.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus'a göre belirtiler stresli olaydan sonraki üç ay içinde başlar. Belirtiler kişiden kişiye değişir:

Duygusal belirtiler:

• Üzüntü, umutsuzluk, ağlama nöbetleri
• Önceden keyif alınan şeylerden keyif alamama
• Gerginlik, endişe, kaygı
• Dikkat toplamada güçlük

Davranışsal belirtiler:

• İçe kapanma, insanlardan uzaklaşma
• Dürtüsel ya da düşüncesizce davranışlar
• Özellikle gençlerde kurallara karşı gelme, kavga etme ya da sorumlulukları aksatma

Bedensel belirtiler:

• Çarpıntı, titreme
• Cleveland Clinic'e göre baş ağrısı, vücut ve mide ağrıları
• Uykusuzluk. Bkz. Uyku hijyeni nedir?

Uyum bozukluğunun türleri

Cleveland Clinic, ruhsal bozuklukların tanı ölçütlerine göre uyum bozukluğunun ağırlıklı belirtilere göre şu alt türlere ayrıldığını belirtir:

• Depresif duygu durumuyla: Üzüntü, umutsuzluk, ağlama ve keyif alamama öndedir.
• Kaygıyla: Endişe, gerginlik ve dikkat güçlüğü öndedir; çocuklarda ayrılık kaygısı belirgin olabilir.
• Karışık kaygı ve depresif duygu durumuyla
• Davranış bozukluğuyla: Asi, yıkıcı, pervasız ya da dürtüsel davranışlar öndedir.
• Karışık duygu ve davranış bozukluğuyla
• Belirlenmemiş: Baş ağrısı, vücut ağrıları, çarpıntı ya da uykusuzluk gibi bedensel belirtiler öne çıkabilir.

Ne kadar sürer?

MedlinePlus'a göre sorun, stres etkeni sürmediği sürece genellikle altı aydan uzun sürmez. Cleveland Clinic de belirtilerin çoğunlukla altı ay sonra hafiflediğini; altı aydan kısa sürenlere akut, daha uzun sürenlere süreğen (kronik) uyum bozukluğu dendiğini ve tedavinin iyileşmeyi hızlandırabileceğini belirtir. Stres etkeni sürüyorsa (örneğin uzun süren bir hastalık ya da işsizlik), belirtiler de daha uzun sürebilir.

Ne kadar yaygındır, kimlerde görülür?

Cleveland Clinic'in aktardığı küresel bir çalışmaya göre uyum bozukluğu dünya genelinde insanların yaklaşık yüzde 2'sini etkiler; kadınlarda daha sık görülür. Kişilik özellikleri, yaşam deneyimleri, aile öyküsü ve başka ruh sağlığı sorunlarının varlığı riski artırabilir. Uyum bozukluğu çocuklarda, ergenlerde ve yetişkinlerde görülebilir.

Tanı nasıl konur?

Cleveland Clinic'e göre hekim önce bedensel bir neden olup olmadığını anlamak için muayene yapabilir ve gerekirse sizi bir ruh sağlığı uzmanına yönlendirir. MedlinePlus'a göre uyum bozukluğu tanısı için:

• Belirtilerin açıkça bir stres etkenini izlemesi,
• Belirtilerin beklenenden daha şiddetli olması,
• Belirtileri daha iyi açıklayan başka bir ruhsal bozukluğun bulunmaması,
• Belirtilerin olağan bir yas tepkisi olmaması gerekir.

Belirtiler daha ağırsa ya da uzun sürüyorsa hekim depresyon, kaygı bozukluğu ya da travma sonrası stres bozukluğu gibi başka durumları da değerlendirir. Bkz. Depresyon belirtileri ve Travma sonrası stres bozukluğu

Tedavi

Konuşma terapileri

MedlinePlus'a göre ruh sağlığı uzmanları çoğunlukla konuşma terapisini, özellikle bilişsel davranışçı terapiyi önerir. Bu terapi, ortaya çıkan olumsuz duyguları ve düşünceleri fark etmeye ve bunları daha yapıcı tepkilere dönüştürmeye yardımcı olur. Cleveland Clinic bireysel terapiyi, çocuk ve ergenler için önerilen aile terapisini ve destek gruplarını da seçenekler arasında sayar. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi, Psikoterapi ve Aile ve çift terapisi

İlaçlar

MedlinePlus'a göre kaygı, uyku sorunları ya da depresif belirtiler için terapiye ek olarak ilaçlar kullanılabilir. Cleveland Clinic de kaygı giderici ilaçları, antidepresanları ve uyku ilaçlarını seçenekler arasında sayar. İlaç gerekip gerekmediğine ve ne süreyle kullanılacağına psikiyatri hekimi karar verir.

Kendinize iyi bakmak

Cleveland Clinic'e göre destek ağı oluşturmak, düzenli öz bakım ve beslenme ile hareket gibi sağlıklı yaşam alışkanlıkları zor dönemlerle başa çıkmayı kolaylaştırabilir. Bu dönemde:

• Duygularınızı güvendiğiniz kişilerle paylaşın.
• Düzenli uyku, beslenme ve fiziksel etkinliği sürdürmeye çalışın.
• Alkol ya da maddelerle rahatlamaya çalışmaktan kaçının.
• Büyük kararları mümkünse ertelemeyi düşünün.
• Stresle başa çıkma yöntemlerini deneyin. Bkz. Stres yönetimi yöntemleri

Görüşmeye nasıl hazırlanabilirsiniz?

Zor bir dönemden geçerken yardım istemek kolay olmayabilir. Hekimle ya da terapistle yapacağınız ilk görüşmeden önce şunları not etmeniz yararlı olabilir:

• Yakınmalarınızın ne zaman başladığı ve hangi olayla ilişkili olduğunu düşündüğünüz
• Uyku, iştah, enerji ve dikkat düzeninizde olan değişiklikler
• İşinizi, okulunuzu ya da ilişkilerinizi nasıl etkilediği
• Daha önce benzer bir dönem yaşayıp yaşamadığınız ve neyin iyi geldiği
• Kullandığınız ilaçlar, alkol ya da başka maddeler

Görüşmede kendinizi yargılanmış hissetmenize gerek yoktur; amaç, yaşadıklarınızı anlamak ve size uygun desteği birlikte planlamaktır.

Bir yakınınız zor bir dönemden geçiyorsa

• Onu dinlemeye zaman ayırın; hemen çözüm önermek yerine duygularını anlamaya çalışın.
• Yaşadığı tepkileri küçümsemeyin ya da "artık geçmeli" gibi baskı kurmayın.
• Günlük işlerde somut yardım teklif edin.
• Belirtiler haftalardır sürüyor ya da günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa uzman desteği almaya cesaretlendirin.
• Kendine zarar verme düşüncelerinden söz ederse bunu ciddiye alın ve beklemeden yardım isteyin.