Laktoz intoleransı nedir? Belirtileri, nedenleri ve beslenme

Laktoz intoleransı nedir?

Laktoz, sütte bulunan doğal bir şekerdir. Sindirilebilmesi için ince bağırsakta üretilen laktaz enzimiyle daha küçük şekerlere ayrılması gerekir. NIDDK'ye göre laktoz intoleransının nedeni "laktoz malabsorbsiyonu" adı verilen durumdur: İnce bağırsak az laktaz üretir ve tüketilen laktozun tamamını sindiremez.

Sindirilemeyen laktoz kalın bağırsağa geçer. Burada bağırsak bakterileri tarafından mayalanır; bu süreçte gaz ve sıvı birikir. Şişkinlik, gaz, karın ağrısı ve ishal bu nedenle ortaya çıkar.

Laktoz malabsorbsiyonu olan herkeste belirti görülmez. Belirtilerin ortaya çıkıp çıkmaması, kişinin ne kadar laktaz ürettiğine ve ne kadar laktoz tükettiğine bağlıdır.

Süt alerjisinden farkı nedir?

Laktoz intoleransı ile inek sütü proteini alerjisi sıkça karıştırılır, ancak farklı durumlardır:

• Laktoz intoleransı: Süt şekerinin sindirilememesidir. Bağışıklık sistemiyle ilgili değildir. Belirtiler sindirim sistemiyle sınırlıdır.
• Süt alerjisi: Süt proteinine karşı gelişen bir bağışıklık tepkisidir. NHS'e göre besin alerjileri nefes almada güçlük, ciltte kaşıntı ve şişlik gibi belirtilere yol açabilir ve hayatı tehdit edebilir.

Bu ayrım özellikle bebeklerde önemlidir: Bebeklerde süt sonrası görülen yakınmaların nedeni laktoz intoleransı dışında süt proteinine karşı gelişen bir alerji de olabilir. Bkz. İnek sütü alerjisi

Neden olur?

NIDDK ve NHS'e göre laktoz intoleransının birkaç farklı nedeni vardır:

Laktaz üretiminin zamanla azalması (birincil)

NIDDK'ye göre en sık neden budur. Bebeklikten sonra ince bağırsağın ürettiği laktaz miktarı azalır. Belirtiler geç çocukluk, ergenlik veya erken yetişkinlik döneminde ortaya çıkabilir. Bu durum genetik olarak belirlenir ve ailesel olarak görülebilir.

İnce bağırsağın hasar görmesi (ikincil)

NIDDK ve NHS'e göre ince bağırsağı etkileyen durumlar geçici ya da kalıcı laktoz intoleransına yol açabilir:

• Bağırsak enfeksiyonları (örneğin ishalli bir mide-bağırsak enfeksiyonundan sonra)
• Çölyak hastalığı
• Crohn hastalığı gibi iltihabi bağırsak hastalıkları
• Bağırsak ameliyatı veya radyoterapi gibi tedaviler

NIDDK'ye göre bu tür laktoz intoleransı, altta yatan sorun tedavi edildiğinde düzelebilir. Bkz. Çölyak hastalığı ve İshal (akut gastroenterit)

Erken doğum

NHS ve NIDDK'ye göre erken doğan bazı bebeklerde ince bağırsak henüz yeterince gelişmediği için laktaz üretimi geçici olarak yetersiz olabilir. Bu durum bebek büyüdükçe genellikle düzelir.

Doğuştan laktaz eksikliği

NIDDK'ye göre çok nadir görülen bu durumda ince bağırsak doğumdan itibaren çok az ya da hiç laktaz üretmez. Bu bebeklerde belirtiler anne sütü veya laktoz içeren mama alır almaz başlar ve uzman izlemi gerekir.

Belirtileri nelerdir?

NHS'e göre belirtiler laktoz içeren bir besin tüketildikten birkaç dakika ile birkaç saat sonra başlar. NIDDK ve NHS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Karın ağrısı ve kramplar
• Şişkinlik
• Gaz
• İshal
• Bulantı, bazen kusma
• Karından guruldama sesleri
• NHS'e göre halsizlik ve yorgunluk hissi

NIDDK'ye göre belirtilerin şiddeti, tüketilen laktoz miktarına bağlıdır. Bir bardak süt yakınmalara yol açarken, az miktarda süt eklenmiş bir yiyecek sorun yaratmayabilir.

Tanı nasıl konur?

NIDDK'ye göre hekim; belirtileri, aile ve sağlık öyküsünü, beslenme alışkanlıklarını değerlendirir ve fizik muayene yapar. Gerekirse testler ister.

NHS ve NIDDK'nin saydığı yöntemler şunlardır:

• Eliminasyon (çıkarma) denemesi: Laktoz içeren besinler bir süre beslenmeden çıkarılır ve belirtilerin düzelip düzelmediği izlenir.
• Hidrojen nefes testi: Laktoz içeren bir içecek içildikten sonra nefesteki hidrojen miktarı ölçülür. Sindirilemeyen laktoz bağırsakta mayalandığında hidrojen açığa çıkar.
• Dışkıda asit testi: NIDDK'ye göre bebek ve küçük çocuklarda kullanılabilir.
• Kan testleri ve endoskopi: NHS'e göre bazı durumlarda kan testleri; ağır ya da açıklanamayan durumlarda ise ince bağırsağın endoskopiyle incelenmesi gerekebilir. Bkz. Endoskopi nedir?

Belirtiler irritabl bağırsak sendromu ve çölyak hastalığı gibi başka durumlarla benzerlik gösterebileceğinden, kendi kendine tanı koymak yerine hekime başvurmak önemlidir. Bkz. İrritabl bağırsak sendromu

Tedavi ve beslenme önerileri

Laktoz intoleransında belirtiler çoğu zaman beslenme düzenlemeleriyle kontrol altına alınabilir.

• Laktoz miktarını azaltmak: NIDDK ve NHS, laktoz içeren besinlerin azaltılmasını ya da gerekirse kaçınılmasını önerir. NIDDK'ye göre çoğu kişi bir miktar laktozu belirti olmadan tüketebilir; bu nedenle her zaman tamamen kesmek gerekmez.
• Laktozsuz ürünler: Laktozu azaltılmış ya da laktozsuz süt ve süt ürünleri kullanılabilir.
• Laktaz enzimi ürünleri: NIDDK ve NHS'e göre süt ürünlerinden önce kullanılan laktaz enzimi içeren ürünler belirtileri azaltmaya yardımcı olabilir.
• Altta yatan nedenin tedavisi: Laktoz intoleransı bir bağırsak hastalığına bağlıysa, NHS'e göre önce o hastalık tedavi edilir.

Kalsiyum ve D vitamini

NIDDK, laktoz intoleransının kişinin kalsiyum ve D vitamini gibi besin öğelerini yeterince almasını engellediğinde sağlığı etkileyebileceğini belirtir. Bu nedenle beslenmeyi değiştirmeden önce hekiminize veya bir diyetisyene danışmanız önerilir. Laktozsuz süt ürünleri, kalsiyumla zenginleştirilmiş besinler ve yeşil yapraklı sebzeler gibi kaynaklar beslenme planında yer alabilir. Bkz. Kalsiyum içeren besinler

Laktoz hangi besinlerde bulunur?

Laktoz en çok süt ve sütten yapılan ürünlerde bulunur: süt, yoğurt, peynir, dondurma, sütlü tatlılar ve krema gibi. Ancak laktoz, hazır gıdaların içinde de "gizli" olarak yer alabilir. Bisküvi, kek, hazır çorba, ekmek, şarküteri ürünleri ve bazı soslar süt ya da süt tozu içerebilir.

Paketli ürünlerde içindekiler listesini okurken şu ifadelere dikkat edin:

• Süt, süt tozu, yağsız süt tozu
• Peynir altı suyu (whey)
• Süt şekeri, laktoz
• Tereyağı, krema, kaymak

Ne kadar laktozu tolere edebildiğinizi öğrenmek için hangi besinlerden sonra yakınma olduğunu birkaç hafta not etmek yararlı olabilir. Bu notları hekiminiz veya diyetisyeninizle paylaşın.

Çocuklarda laktoz intoleransı

Çocuklarda süt ürünleri büyüme ve kemik gelişimi için önemli bir kalsiyum kaynağıdır. Bu nedenle çocuğunuzun beslenmesinden süt ürünlerini çıkarmadan önce mutlaka hekime danışın. Gereksiz kısıtlamalar kalsiyum ve diğer besin öğelerinin yetersiz alınmasına yol açabilir.

İshalli bir mide-bağırsak enfeksiyonundan sonra bazı çocuklarda geçici olarak süt ürünlerine karşı hassasiyet görülebilir. NIDDK'ye göre bağırsak hasarına bağlı bu tür laktoz intoleransı, bağırsak iyileştikçe düzelebilir. Bu dönemde nasıl beslenileceğini çocuk doktorunuza sorun.

Bebeklerde süt sonrası yakınmaların farklı nedenleri olabilir; erken doğan bebeklerdeki geçici durum ve çok nadir görülen doğuştan laktaz eksikliği bunlardan yalnızca ikisidir. Bebeğinizde süt sonrası kusma, ishal, kanlı dışkı, egzama ya da kilo alamama varsa hekime başvurun; mamayı kendi başınıza değiştirmeyin.