Besin alerjisi nedir? Belirtileri, tanısı ve korunma yolları

Besin alerjisi nedir?

MedlinePlus'a göre besin alerjisi, yumurta, yer fıstığı, süt veya kabuklu deniz ürünleri gibi belirli bir besinin tetiklediği bir bağışıklık tepkisidir. Bağışıklık sistemi bu besindeki bir proteini yanlışlıkla zararlı olarak algılar ve histamin gibi maddeler salgılatır. Bu maddeler ciltte, solunum yollarında, sindirim sisteminde ve dolaşım sisteminde belirtilere yol açar.

Besin alerjisi, besin intoleransıyla (hazımsızlık, dokunma) karıştırılmamalıdır. NHS'e göre besin intoleransında bağışıklık sistemi devreye girmez; daha çok şişkinlik ve mide rahatsızlığı gibi sindirim yakınmaları görülür ve hayatı tehdit eden bir tepki beklenmez. Örneğin laktoz intoleransı, süt şekerinin sindirilememesidir; inek sütü alerjisi ise süt proteinine karşı gelişen bir bağışıklık tepkisidir.

Hangi besinler alerjiye yol açar?

Herhangi bir besine alerji gelişebilir; ancak bazı besinler çok daha sık sorumludur. MedlinePlus en sık sekiz besini şöyle sıralar:

• Yumurta (çoğunlukla çocuklarda)
• Süt (her yaşta)
• Yer fıstığı (her yaşta)
• Ağaç yemişleri (fındık, ceviz, badem, kaju gibi; her yaşta)
• Balık (daha çok büyük çocuk ve yetişkinlerde)
• Kabuklu deniz ürünleri (karides, yengeç gibi; her yaşta)
• Soya (çoğunlukla çocuklarda)
• Buğday (her yaşta)

NHS bunlara kereviz, hardal ve susamın da eklenebileceğini belirtir. Paketli ürünlerde içerik listesini okumak, alerjisi olan kişiler için günlük yaşamın önemli bir parçasıdır.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus'a göre tepkiler çoğunlukla besin yendikten sonraki iki saat içinde başlar; NHS ise bazı tepkilerin hemen, bazılarının birkaç gün sonra ortaya çıkabildiğini belirtir. NHS'in bebeklere yönelik bilgilendirmesine göre inek sütü alerjisinde belirtiler üç güne kadar gecikebilir.

Sık görülen belirtiler:

• Ciltte kabarık, kaşıntılı döküntüler (kurdeşen), kızarıklık, egzamanın alevlenmesi
• Dudaklarda, yüzde veya göz çevresinde şişlik
• Ağızda ve boğazda kaşıntı
• Hapşırma, burun akıntısı, gözlerde kaşıntı ve sulanma
• Bulantı, kusma, karın ağrısı, ishal
• Hırıltılı solunum, öksürük, ses kısıklığı
• Baş dönmesi

Anafilaksi: acil durum

Anafilaksi, tüm vücudu etkileyen ve hayatı tehdit eden ağır alerjik tepkidir. NHS, dudaklarda veya boğazda ani şişlik, ciddi nefes alma güçlüğü, boğazda sıkışma hissi, ciltte morarma ya da solukluk, bilinç bulanıklığı, bayılma ve çocuklarda gevşeme veya tepkisizlik görüldüğünde acil yardım çağrılmasını önerir. Bkz. Anafilaksi

Neden olur, kimlerde daha sık görülür?

Bağışıklık sisteminin neden bazı besinlere karşı aşırı duyarlı hâle geldiği tam olarak bilinmemektedir. NHS'in bebek beslenmesi bilgilendirmesine göre egzaması ya da tanı konmuş bir besin alerjisi olan bebekler ile ailesinde besin alerjisi, egzama, astım veya saman nezlesi öyküsü bulunan bebekler daha yüksek risk taşır. Bu bebeklerde alerji yapabilen besinlere başlamadan önce aile hekimine danışılması önerilir.

Atopik dermatit (egzama), astım ve alerjik rinit gibi alerjik hastalıkların aynı kişide bir arada görülmesi sık rastlanan bir durumdur. Bkz. Atopik dermatit (egzama)

Tanı nasıl konur?

Tanının ilk adımı ayrıntılı öyküdür: Hangi besin, ne miktarda yendi, belirtiler ne kadar sürede başladı ve ne kadar sürdü? NHS, tetikleyiciyi bulmaya yardımcı olması için bir besin ve belirti günlüğü tutulmasını önerir.

Kaynaklarda sayılan başlıca tanı yöntemleri şunlardır:

• Deri testi (prik testi): Şüphelenilen besinden hazırlanmış çözelti cilde damlatılır ve cilt hafifçe çizilerek tepki gözlenir.
• Kan testi: Belirli besinlere karşı oluşmuş alerji antikorları (spesifik IgE) ölçülür.
• Eliminasyon diyeti: Şüphelenilen besin bir süre diyetten çıkarılır ve belirtilerin düzelip düzelmediği izlenir.
• Besin yükleme (provokasyon) testi: Şüphelenilen besin, çok küçük miktarlardan başlanarak hekim gözetiminde verilir. MedlinePlus, ağır tepki olasılığı nedeniyle bu testin yalnızca deneyimli sağlık profesyonellerince yapılması gerektiğini vurgular.

Bir testte duyarlılık görülmesi her zaman gerçek alerji anlamına gelmez. Bu nedenle sonuçlar mutlaka öyküyle birlikte bir hekim tarafından yorumlanmalıdır. Evde, hekim önerisi olmadan besin denemek ya da birçok besini aynı anda diyetten çıkarmak, özellikle çocuklarda beslenme yetersizliğine yol açabilir.

Tedavi ve günlük yaşamda yönetim

NHS ve MedlinePlus'a göre besin alerjisinde en etkili yöntem, tetikleyen besinden tamamen kaçınmaktır. Bunun için:

• Paketli ürünlerde içerik ve "eser miktarda içerebilir" uyarılarını okuyun.
• Restoranda ve okulda alerjinizi ya da çocuğunuzun alerjisini açıkça bildirin.
• Mutfakta çapraz bulaşmayı önlemek için ayrı kesme tahtası ve kap kullanmayı düşünün.
• Çocuğunuzun öğretmenleri ve bakıcılarıyla yazılı bir acil durum planı paylaşın.

Hafif tepkilerde hekim antihistaminik ilaçlar önerebilir. Ağır tepki riski taşıyan kişilere hekim tarafından adrenalin oto-enjektörü reçete edilebilir; NHS ve MedlinePlus, ağır tepkilerde adrenalinin temel ilk müdahale olduğunu belirtir. Oto-enjektörün nasıl ve ne zaman kullanılacağını hekiminizden ve eczacınızdan öğrenin; son kullanma tarihini düzenli kontrol edin.

Okul, kreş ve sosyal yaşam

Besin alerjisi olan bir çocuğun güvenliği, yalnızca evde alınan önlemlere bağlı değildir. Çocuğunuzun öğretmenine, okul yönetimine ve yemekhane görevlilerine alerjisini, belirtilerin neler olabileceğini ve acil durumda kimin aranacağını anlatın. Doğum günü kutlamaları ve gezi gibi etkinliklerde ikram edilen yiyeceklerin içeriğini önceden öğrenmek riski azaltır. Çocuğunuz yaşı büyüdükçe kendi alerjisini tanımayı, içerik listesi okumayı ve kendini kötü hissettiğinde hemen bir yetişkine haber vermeyi öğrenebilir.

NHS, yer fıstığı alerjisi olan bazı çocuklarda uzman merkezlerde bağışıklık sistemini alıştırmaya yönelik bir tedavi (immünoterapi) uygulanabildiğini belirtir. Bu tür tedaviler yalnızca uzman gözetiminde yapılır; evde denenmemelidir.

Bebeklerde ek gıdaya geçiş ve alerji

NHS, alerji yapabilen besinlerin yaklaşık 6 aylıktan itibaren, teker teker verilmesini ve her yeni besinden sonra tepki olup olmadığının izlenmesini önerir. Aynı kaynağa göre yer fıstığı ve yumurtanın 6–12 ay döneminin ötesine ertelenmesi alerji riskini artırabilir. MedlinePlus da yer fıstığı içeren besinlerin ve yumurtanın 12 aydan önce tanıştırılmasının bu alerjileri önlemeye yardımcı olabileceğini belirtir.

Bebeklere bütün fındık, fıstık ve kuruyemiş boğulma riski nedeniyle verilmez; ezilmiş ya da ince ezme hâlinde verilir. Egzaması ya da bilinen bir alerjisi olan bebeklerde ek gıdaya geçiş planını önceden aile hekiminizle konuşun. Bkz. Ek gıdaya geçiş

Çocuklar besin alerjisini atlatır mı?

NHS'e göre pek çok çocuk süt veya yumurta alerjisini büyüdükçe atlatır; ancak bazı alerjiler ömür boyu sürebilir. MedlinePlus, yer fıstığı, ağaç yemişleri ve kabuklu deniz ürünleri alerjilerinin genellikle yaşam boyu devam etme eğiliminde olduğunu belirtir. Alerjinin geçip geçmediği, hekimin uygun gördüğü zamanlarda testlerle yeniden değerlendirilir.