Çölyak hastalığı nedir? Belirtileri ve glutensiz yaşam

Çölyak hastalığı nedir?

NHS çölyakı, bağışıklık sisteminin gluten yenildiğinde vücudun kendi dokularına saldırdığı otoimmün bir hastalık olarak tanımlar. Bu saldırı ince bağırsağın iç yüzeyine zarar verir. Bağırsak iç yüzeyi normalde besinlerin emilmesini sağlayan çok sayıda küçük çıkıntıyla kaplıdır; çölyakta bu yapı düzleşir ve besinlerin emilimi bozulur.

NIDDK'ye göre çölyak hem sindirim hem de bağışıklık sistemini ilgilendiren bir hastalıktır ve tedavi edilmediğinde uzun süreli sindirim sorunlarına ve besin eksikliklerine yol açabilir.

Ne kadar yaygın?

NHS, Birleşik Krallık'ta her 100 kişiden en az birinde çölyak bulunduğunu ve kadınlarda daha sık bildirildiğini belirtir. Belirtileri hafif ya da belirsiz olabildiği için pek çok kişinin tanı almadan yaşadığı düşünülür.

Çölyak neden olur?

NIDDK'ye göre çölyak gelişmesi için iki koşulun bir arada olması gerekir: genetik yatkınlık ve gluten tüketimi.

• Genetik yatkınlık: Çölyak hastalarının neredeyse tamamı DQ2 veya DQ8 adlı gen varyantlarından birini taşır. NIDDK, insanların yaklaşık %30'unun bu varyantlardan birini taşıdığını, ancak yalnızca yaklaşık %3'ünde çölyak geliştiğini belirtir. Yani bu genleri taşımak tek başına hastalık anlamına gelmez.
• Gluten: Hastalık ancak gluten tüketildiğinde ortaya çıkar.
• Diğer etkenler: Yaşamın erken döneminde geçirilen enfeksiyonlar ve bağırsak bakterilerindeki değişiklikler gibi başka etkenlerin rolü araştırılmaktadır.

Kimlerde daha sık görülür?

NHS'e göre şu durumlarda çölyak riski artar:

• Birinci derece yakınında (anne, baba, kardeş, çocuk) çölyak olanlar
• Tip 1 diyabet hastaları
• Otoimmün tiroid hastalığı (örneğin Hashimoto tiroiditi) olanlar
• Down sendromu veya Turner sendromu olanlar

Çölyak belirtileri nelerdir?

Belirtiler kişiden kişiye çok farklılık gösterir. NIDDK, sindirim belirtilerinin çocuklarda yetişkinlere göre daha sık görüldüğünü ve bazı kişilerde hiç belirti olmadığını belirtir.

Sindirim sistemi belirtileri

• Uzun süren ishal veya kabızlık
• Şişkinlik ve gaz
• Karın ağrısı
• Bulantı veya kusma
• Açık renkli, yağlı, hacimli ve kötü kokulu dışkı
• Laktoz intoleransı (süt şekerine karşı hassasiyet)
• Hazımsızlık

Sindirim sistemi dışı belirtiler

Çölyak yalnızca bağırsakları etkilemez. NHS ve NIDDK'nin saydığı diğer belirtiler şunlardır:

• Yorgunluk ve halsizlik (çoğu zaman demir eksikliğine bağlı kansızlık nedeniyle)
• İstemsiz kilo kaybı
• Dermatitis herpetiformis adı verilen kaşıntılı, kabarcıklı cilt döküntüsü
• Eklem veya kemik ağrısı
• Ağızda aftlar
• Baş ağrısı, sinirlerde hasara bağlı uyuşma ve karıncalanma
• Kaygı veya çökkünlük
• Kısırlık ve gebelikle ilgili sorunlar

Çocuklarda çölyak

NIDDK'ye göre tedavi edilmeyen çölyak çocuklarda büyüme geriliğine, kilo alamamaya, ergenliğin gecikmesine, kalıcı dişlerin minesinde bozukluğa ve ruh hâli değişikliklerine yol açabilir. NHS de çocuklarda boy uzamasının yavaşlaması ve ergenliğin gecikmesini belirtiler arasında sayar.

Açıklanamayan demir eksikliği kansızlığı çölyakın ilk ipucu olabilir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için demir eksikliği anemisi belirtileri yazımıza bakabilirsiniz.

Çölyak testi nasıl yapılır?

Çölyak tanısı birkaç adımda konur. NIDDK'nin tarif ettiği yöntemler şunlardır:

1. Kan testleri: Tedavi edilmemiş çölyakta kanda belirli antikorların düzeyi çoğu zaman yükselir. Kan testi, çölyak açısından ilk tarama adımıdır.
2. Endoskopi ve ince bağırsak biyopsisi: Kan testi çölyakı düşündürürse, üst sindirim sistemi endoskopisi sırasında ince bağırsaktan küçük doku örnekleri alınır. Bir patoloji uzmanı bu örnekleri mikroskopla inceleyerek çölyaka özgü değişiklikleri arar. Endoskopi hakkında bilgi için endoskopi nedir yazımıza bakabilirsiniz.
3. Deri biyopsisi: Dermatitis herpetiformis düşündüren bir döküntü varsa, deriden alınan örnek tanıya yardımcı olabilir.
4. Genetik testler: DQ2 ve DQ8 varyantlarının araştırılması bazı durumlarda kullanılır. NIDDK, bu varyantları taşımanın tek başına çölyak olduğunuz anlamına gelmediğini vurgular; ancak taşımamak, çölyak olasılığını çok düşürür.

Testten önce glutensiz diyete başlamayın

NIDDK'ye göre hekimler, tanı testlerinden önce glutensiz diyete başlanmasını önermez; çünkü glutensiz beslenme test sonuçlarını etkileyebilir ve hastalığın gözden kaçmasına yol açabilir. Çölyaktan şüpheleniyorsanız, beslenmenizi değiştirmeden önce hekiminize başvurun ve testler tamamlanana kadar normal beslenmenize devam edin.

Kimler test yaptırmalı?

NHS, İngiltere'de herkese rutin çölyak taraması yapılmadığını; testin belirtileri olan ve risk taşıyan kişilere, özellikle birinci derece yakınlarında çölyak bulunanlara önerildiğini belirtir. Belirtiler belirsiz olduğunda bile, uzun süredir açıklanamayan şikâyetleriniz varsa çölyakın da düşünülmesi için hekiminizle konuşabilirsiniz. NIDDK de çölyaklı kişilerin kan bağı olan yakınlarının ve tip 1 diyabet hastalarının, test yaptırmaları gerekip gerekmediğini hekimleriyle konuşmalarını önerir.

Çölyak tedavisi: glutensiz yaşam

NHS'e göre çölyakın bir tedavisi yoktur; ancak glutensiz beslenme belirtileri kontrol altına almaya ve uzun vadeli komplikasyonları önlemeye yardımcı olur. Glutensiz beslenme ömür boyu sürdürülmelidir; ara sıra gluten tüketmek de hastalığın etkilerini sürdürebilir.

Hangi yiyecekler gluten içerir?

NHS'e göre gluten buğday, arpa ve çavdarda bulunur. Bu tahıllardan yapılan ya da bunları içeren yiyecekler şunlardır:

• Ekmek, makarna, kek, kurabiye ve hamur işleri
• Kahvaltılık gevreklerin çoğu
• Bazı soslar ve hazır yemekler
• Biranın büyük kısmı

Yulaf doğal olarak gluten içermez; ancak NHS, buğday, arpa ve çavdarla aynı yerde işlenen yulafın gluten bulaşmış olabileceğini ve bazı kişilerde reaksiyona yol açabileceğini belirtir. Yulafı beslenmenize eklemeden önce hekiminize veya diyetisyeninize danışın.

Günlük yaşamda dikkat edilecekler

• Ürün etiketlerini okuyun; gluten içeren bileşenler farklı adlarla yazılmış olabilir.
• Mutfakta glutenli ve glutensiz yiyecekler için ayrı kesme tahtası, ekmek kızartma makinesi ve kaplar kullanmak bulaşma riskini azaltır.
• Dışarıda yemek yerken yemeğin içeriğini ve nasıl hazırlandığını sorun.
• NIDDK, çölyakta deneyimli bir diyetisyenle çalışmanın dengeli ve glutensiz bir beslenme planı oluşturmaya yardımcı olabileceğini belirtir.
• Demir, D vitamini veya başka besin eksiklikleri saptanırsa hekiminiz bunların nasıl giderileceğini planlar.

Glutensiz beslenmeye rağmen belirtiler sürüyorsa, beslenmede gözden kaçan gluten kaynakları ya da başka bir neden açısından hekiminizle değerlendirme yapılmalıdır.

Tedavi edilmezse ne olur?

NHS, çölyaklı bir kişi gluten yemeye devam ederse şu sorunların gelişebileceğini belirtir:

• Kemik erimesi (osteoporoz)
• Kansızlık (anemi)
• Bağırsak kanseri riskinde artış
• Gebelikle ilgili sorunlar

Ayrıca beslenme yetersizliğine bağlı uzun süreli yorgunluk ve çocuklarda büyüme-gelişme sorunları görülebilir. Kemik sağlığı hakkında daha fazla bilgi için osteoporoz nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Çölyak için hangi doktora gidilir?

Çölyaktan şüpheleniyorsanız ilk olarak aile hekiminize başvurabilirsiniz. Tanı ve takip yetişkinlerde gastroenteroloji, çocuklarda çocuk gastroenterolojisi uzmanları tarafından yapılır. Cilt döküntüsü ön plandaysa dermatoloji uzmanı da değerlendirmeye katılabilir. Çölyakla ilgilenen doktorlar için çölyak konu sayfamıza bakabilirsiniz.