İshal (akut gastroenterit) neden olur? Sıvı kaybı ve bakım

İshal nedir?

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ishali, günde üç veya daha fazla sulu ya da cıvık dışkılama ya da kişinin kendisi için olağan olandan daha sık dışkılama olarak tanımlar. Sık ama kıvamı normal dışkılama ishal sayılmaz.

DSÖ ishali üç ana türe ayırır:

• Akut sulu ishal: Birkaç saat ile birkaç gün sürer. En sık karşılaşılan türdür.
• Akut kanlı ishal (dizanteri): Dışkıda kan görülür. Bazı bakteriyel enfeksiyonlarda ortaya çıkar ve hekim değerlendirmesi gerektirir.
• Uzamış (persistan) ishal: 14 gün veya daha uzun sürer. Altta yatan başka bir nedenin araştırılmasını gerektirebilir.

İshal neden olur?

Enfeksiyonlar

NHS'e göre yetişkinlerde ani başlayan ishal ve kusmanın en sık iki nedeni mide-bağırsak enfeksiyonları ve gıda zehirlenmesidir. DSÖ, ishale yol açan enfeksiyonların bakteriler, virüsler ve parazitlerden kaynaklanabildiğini belirtir:

• Virüsler: Norovirüs ve rotavirüs gibi virüsler kolayca bulaşır; özellikle kalabalık ortamlarda salgınlara yol açabilir.
• Bakteriler: E. coli, Salmonella ve Shigella gibi bakteriler çoğunlukla kirli su veya iyi pişmemiş, uygun koşullarda saklanmamış yiyeceklerle bulaşır.
• Parazitler: Giardia ve Cryptosporidium gibi parazitler, özellikle kirli su yoluyla bulaşabilir.

DSÖ'ye göre bu mikroplar kirli su ve yiyecekler ya da yetersiz el hijyeni yoluyla kişiden kişiye geçer. Gıda kaynaklı ishal için Mutfakta gıda güvenliği yazısına bakabilirsiniz.

Enfeksiyon dışı nedenler

MedlinePlus, antibiyotikler ve kanser tedavileri başta olmak üzere bazı ilaç ve tedavilerin de ishale yol açabildiğini belirtir. Süt şekerini sindirmekte güçlük (laktoz intoleransı), irritabl bağırsak sendromu ve iltihabi bağırsak hastalıkları gibi durumlar ise daha çok tekrarlayan ya da uzun süren ishale neden olur.

Akut gastroenterit belirtileri nelerdir?

MedlinePlus viral gastroenteriti, bir virüsün yol açtığı mide ve bağırsak enfeksiyonu olarak tanımlar. Yetişkinlerde en sık etken norovirüs, çocuklarda ise rotavirüstür. MedlinePlus'a göre belirtiler çoğunlukla virüsle karşılaştıktan 4 ila 48 saat sonra başlar ve şunları içerir:

• Sulu ishal
• Bulantı ve kusma
• Karın ağrısı ve kramplar
• Ateş ve titreme
• Kas ağrıları

Hastalık çoğu kişide tedavi gerekmeden birkaç gün içinde geçer. Asıl risk, özellikle küçük çocuklarda, yaşlılarda ve bağışıklık sistemi zayıf kişilerde gelişebilen ağır sıvı kaybıdır. MedlinePlus, 8 saatten uzun süre idrara çıkmamayı ve bilinç bulanıklığını hekime başvurmayı gerektiren işaretler arasında sayar.

Sıvı kaybı (dehidratasyon) neden önemlidir?

İshal ve kusmayla vücut yalnızca su değil, sodyum ve potasyum gibi tuzları (elektrolitleri) da kaybeder. Bu kayıp yerine konmazsa sıvı kaybı (dehidratasyon) gelişir. Özellikle yaşlılar, kronik hastalığı olanlar ve sıvı alamayan kişiler risk altındadır.

NHS'e göre sıvı kaybını düşündüren belirtiler şunlardır:

• Koyu renkli ve keskin kokulu idrar
• Her zamankinden daha az idrara çıkma

DSÖ, ağır sıvı kaybında uyuşukluk, gözlerin çökmesi, sıvı içememe ve çimdiklenen derinin eski hâline geç dönmesi gibi belirtiler görülebildiğini belirtir. Baş dönmesi, ağız kuruluğu ve belirgin halsizlik de sıvı kaybına işaret edebilir.

İshale ne iyi gelir? Evde bakım

Sıvı almak

• Sık sık, az az için: NHS, bulantı varsa küçük yudumlarla sıvı alınmasını önerir.
• Temel içecek sudur: MedlinePlus, gün boyunca bol miktarda berrak sıvı, tercihen su içilmesini; her sulu dışkılamadan sonra ayrıca en az bir su bardağı kadar sıvı eklenmesini önerir. Kalp veya böbrek hastalığı nedeniyle sıvı kısıtlamanız varsa ne kadar sıvı alacağınızı hekiminize sorun.
• Ağızdan sıvı-tuz çözeltisi (ORS): DSÖ'ye göre su, tuz ve şeker içeren ağızdan sıvı tedavi çözeltisi, ishalde sıvı ve tuz kaybını yerine koymanın temel yoludur. Eczanelerde toz hâlinde bulunur; NHS de eczacının bu tür çözeltileri önerebileceğini belirtir.
• Kaçınılacak içecekler: NHS meyve suyu ve gazlı içeceklerden kaçınılmasını önerir. MedlinePlus kafein ve alkolün de ishali artırabileceğini belirtir.

Beslenme

NHS, iştah açıldığında yemek yenmesini; yağlı ve baharatlı yiyeceklerden kaçınılmasını önerir. MedlinePlus'ın önerilerine göre:

• Tercih edilebilecekler: Haşlanmış patates, pirinç, makarna, beyaz ekmek gibi kolay sindirilen yiyecekler; fırında veya ızgarada pişmiş et, tavuk, balık; iyi pişmiş yumurta; haşlanmış havuç ve kabak gibi pişmiş sebzeler; potasyum içeren muz.
• Kaçınılacaklar: Kızartmalar ve yağlı yiyecekler; gaz yapan sebzeler (brokoli, kuru baklagiller, mısır); belirtileri artırıyorsa geçici olarak süt ve süt ürünleri.

Dinlenme ve ilaçlar

Evde dinlenmek iyileşmeyi kolaylaştırır. NHS, rahatsızlık hissi için uygun bir ağrı kesicinin kullanılabileceğini, ancak asetilsalisilik asit içeren ağrı kesicilerden kaçınılmasını önerir. İshali durdurmaya yönelik ilaçlar eczacı tarafından önerilebilir; ancak dışkıda kan veya ateş varsa, kronik bir hastalığınız varsa ya da başka ilaçlar kullanıyorsanız bu ilaçları kullanmadan önce hekiminize veya eczacınıza danışın. İshal sırasında antibiyotiği kendi başınıza başlamayın; çoğu ishal virüslere bağlıdır ve antibiyotik gerekmez.

Bulaşmayı nasıl önlersiniz?

Enfeksiyöz ishal kolayca bulaşır. NHS'in önerileri şunlardır:

• Ellerinizi sık sık sabun ve suyla yıkayın, özellikle tuvaletten sonra ve yemek hazırlamadan önce. Bkz. El yıkama nasıl yapılır?
• Kirlenen giysi ve çarşafları ayrı ve sıcak programda yıkayın.
• Klozet kapağı, sifon, kapı kolu ve muslukları her gün temizleyin.
• Hastayken başkaları için yemek hazırlamayın; havlu ve kişisel eşyaları paylaşmayın.
• Son ishal veya kusmadan sonra en az 2 gün geçene kadar işe veya okula gitmeyin.
• Belirtiler geçtikten sonraki 48 saat boyunca havuza girmeyin.

DSÖ ayrıca güvenli içme suyu, iyi sanitasyon, sabunla el yıkama ve gıda hijyenini ishalden korunmanın temel önlemleri olarak sayar.

İshal ne zaman tehlikelidir?

Çoğu ishal birkaç gün içinde iyileşir. Ancak şu durumlar ciddi bir enfeksiyonu, ağır sıvı kaybını ya da başka bir hastalığı düşündürebilir:

• Dışkıda kan veya mukus
• Yüksek ya da geçmeyen ateş
• Sürekli veya şiddetli karın ağrısı
• Sıvıları içte tutamamak, sürekli kusma
• Sıvı kaybı belirtilerinin, ağızdan sıvı-tuz çözeltisine rağmen sürmesi
• Yetişkinde ishalin uzun sürmesi: NHS'e göre 7 günden, MedlinePlus'a göre 5 günden uzun süren ishal hekime danışmayı gerektirir
• Yaşlılık, gebelik, bağışıklık sistemini zayıflatan bir hastalık veya tedavi, kalp ya da böbrek hastalığı

İshal için hangi doktora gidilir?

• Aile hekimi: Birkaç günü geçen ya da kaygı veren ishalde ilk başvuru noktasıdır.
• Acil servis: Ağır sıvı kaybı, kanlı ishal, şiddetli karın ağrısı veya bilinç değişikliği varsa.
• Gastroenteroloji: İki haftadan uzun süren, tekrarlayan ya da kilo kaybı ve kansızlıkla birlikte giden ishalde.
• Enfeksiyon hastalıkları: Yurt dışı seyahat sonrası başlayan ya da inatçı enfeksiyon düşündüren ishalde.

Hekim gerekli görürse dışkı tahlili, kan testleri veya ileri tetkikler isteyebilir. Bulunduğunuz yerdeki uzmanları akut gastroenterit konu sayfasından veya gastroenteroloji branş sayfasından görebilirsiniz.