Damar sertliği (ateroskleroz) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Ateroskleroz nedir?

Atardamarlar, kalpten vücudun her yerine oksijenden zengin kan taşıyan damarlardır. Sağlıklı atardamarların iç yüzeyi düzgün ve esnektir. NHLBI'ye göre aterosklerozda bu damarların iç duvarında yapışkan bir plak birikir. Plak; yağ, kolesterol, kalsiyum ve kandaki diğer maddelerden oluşur. Plak büyüdükçe damar daralır ve dokulara giden oksijenli kan azalır.

Plak iki şekilde sorun yaratabilir:

• Yavaş daralma: Damar yıllar içinde giderek daralır ve kan akımı özellikle efor sırasında yetersiz kalır.
• Ani tıkanma: Plağın yüzeyi çatlayabilir ya da yırtılabilir; bu noktada pıhtı oluşarak damarı aniden tıkayabilir. Kalp krizi ve inmenin önemli bir mekanizması budur.

NHLBI'ye göre plak oluşumu çoğu zaman çocuklukta başlar ve yaşla birlikte kötüleşir.

Hangi organları etkiler?

NHLBI'ye göre ateroskleroz vücuttaki pek çok atardamarı etkileyebilir ve tutulan damara göre farklı hastalıklara yol açar:

• Kalp damarları: Koroner arter hastalığı; göğüs ağrısı (anjina) ve kalp krizi. Bkz. Koroner arter hastalığı ve Göğüs anjini (angina pektoris)
• Boyun (şah) damarları: Karotis arter hastalığı; beyne giden kan akımının azalması ve inme. Bkz. Şah damarı darlığı
• Bacak, kol ve leğen damarları: Periferik arter hastalığı. Bkz. Periferik arter hastalığı
• Böbrek damarları: Böbrek atardamar darlığı
• Beynin arka bölümünü besleyen damarlar: Vertebral arter hastalığı
• Bağırsak damarları: Mezenter iskemisi

NHLBI'ye göre aterosklerozun yol açtığı kan akımı azalması kalp krizi, inme, damarsal kökenli bunama, sertleşme sorunu, kalp yetmezliği ve uzuv kaybı gibi ciddi sonuçlara neden olabilir.

Neden olur, risk etkenleri nelerdir?

NHLBI'ye göre aterosklerozun başlıca nedenleri arasında yüksek kolesterol, sağlıksız yaşam alışkanlıkları ve genetik etkenler bulunur. NHS'in saydığı risk etkenleri şunlardır:

• 50 yaşın üzerinde olmak
• Sigara içmek
• Yüksek kolesterol; bkz. Yüksek kolesterol
• Yüksek tansiyon; bkz. Yüksek tansiyon
• Diyabet
• Böbrek hastalığı
• Fazla kilo
• Ailede kalp-damar hastalığı öyküsü
• NHS'e göre bazı etnik kökenler (Siyahi Afrika, Afrika-Karayip ve Güney Asya kökeni)

Yüksek tansiyon, sigara dumanındaki zararlı maddeler ve yüksek kan şekeri, damarın iç yüzeyini zamanla hasara uğratır. Hasar gören bölgelerde kolesterol ve diğer maddeler daha kolay birikir ve plak büyür. Bu etkenlerin birden fazlasının bir arada bulunması riski daha da artırır. Yaş ve aile öyküsü değiştirilemez; ancak sigara, kolesterol, tansiyon, şeker ve kilo gibi etkenler kontrol altına alınabilir.

Belirtileri nelerdir?

NHS'e göre çoğu kişide ateroskleroz, bir komplikasyon gelişene kadar belirti vermez. Belirtiler, hangi damarın etkilendiğine göre değişir. NHLBI'nin tarif ettiği belirtiler şunlardır:

• Kalp damarları: Göğüs ağrısı (anjina), çarpıntı, nefes darlığı, soğuk terleme, baş dönmesi, aşırı yorgunluk ve bulantı
• Bacak damarları: Yürürken ya da merdiven çıkarken bacaklarda ağrı, sızı, ağırlık ya da kramp; dinlenince geçer (aralıklı topallama)
• Beyin damarları: Bir tarafta güçsüzlük ya da uyuşma, görme sorunları, düşünme ve konuşma güçlükleri. NHLBI'ye göre şah damarı hastalığı çoğu zaman erken belirti vermez; hekim boyunda stetoskopla "üfürüm" adı verilen bir ses duyabilir.
• Böbrek damarları: İleri evrede yorgunluk, iştahsızlık, bulantı, şişlik ve idrar değişiklikleri
• Bağırsak damarları: Yemeklerden sonra şiddetli karın ağrısı, kilo kaybı ve ishal

NHLBI'ye göre erkeklerde sertleşme sorunu, ateroskleroz açısından erken bir uyarı işareti olabilir.

Belirtilerin geç ortaya çıkması, damarların ciddi biçimde daralana kadar kan akımının büyük ölçüde korunabilmesinden kaynaklanır. Bu nedenle ilk belirti bazen doğrudan kalp krizi ya da inme olabilir. Risk etkenleri olan kişilerin belirti beklemeden düzenli kontrol yaptırması bu yüzden önemlidir.

Nasıl teşhis edilir?

Tanı; yakınmalar, muayene ve risk etkenlerinin değerlendirilmesiyle başlar. Hekim tansiyonunuzu ölçer, nabızlarınızı kontrol eder ve damarlar üzerinde üfürüm olup olmadığını dinler. NHS, risk etkenlerinin erken saptanması için düzenli sağlık kontrollerinin önemini vurgular.

Gerekli durumlarda şu tetkikler istenebilir:

• Kolesterol ve kan şekeri testleri; bkz. Kolesterol testi
• Elektrokardiyografi (EKG) ve efor testi
• Boyun ve bacak damarlarının Doppler ultrasonu
• Bilgisayarlı tomografi ya da MR ile damar görüntülemesi
• Kalp damarlarının kateterle görüntülenmesi (anjiyografi); bkz. Anjiyo nedir?

Hangi tetkiklerin gerektiğine, yakınmalarınıza ve risk düzeyinize göre hekiminiz karar verir.

Tedavi seçenekleri

Yaşam tarzı değişiklikleri

NHLBI'nin önerileri şunlardır:

• Kalp dostu beslenme
• Haftada en az 150 dakika orta şiddette ya da 75 dakika yüksek şiddette fiziksel etkinlik
• Sigarayı bırakmak; bkz. Sigarayı bırakmak için adımlar
• Günde 7–9 saat uyku
• Sağlıklı kiloya ulaşmak ve korumak
• Tansiyon, kolesterol ve kan şekerini kontrol altında tutmak
• Alkolü sınırlamak ve stresi yönetmek

Ayrıntılı öneriler için Kalp sağlığı için yaşam tarzı yazımıza bakabilirsiniz.

İlaçlar

NHLBI ve NHS'e göre tedavide kolesterolü düşüren ilaçlar, tansiyon ilaçları, pıhtı oluşumunu önleyen ilaçlar ve gerektiğinde kan şekerini düzenleyen ilaçlar kullanılabilir. Hangi ilaçların, hangi miktarda kullanılacağına hekim karar verir; ilaçları kendi başınıza bırakmayın.

Girişimler ve ameliyatlar

NHLBI'ye göre daralmış ya da tıkanmış damarlarda şu girişimler gerekebilir:

• Balon anjiyoplasti ve stent: Daralmış damarın bir balonla açılması ve gerektiğinde içine stent yerleştirilmesi
• Koroner bypass ameliyatı: Tıkalı kalp damarlarının başka bir damarla atlanması; bkz. Koroner bypass ameliyatı
• Karotis endarterektomi: Şah damarındaki plağın ameliyatla temizlenmesi

Ateroskleroz geri döner mi?

Bu konuda kaynaklar farklı vurgular yapar. NHS'e göre damar daralmasını tamamen ortadan kaldıran bir tedavi yoktur; tedavinin amacı ilerlemeyi yavaşlatmak ve komplikasyonları önlemektir. NHLBI ise erken evrelerde risk etkenlerinin sıkı kontrolüyle plakların gerileyebileceğini gösteren çalışmalar olduğunu belirtir. Her iki kaynak da yaşam tarzı değişikliklerinin ve önerilen ilaçların düzenli kullanılmasının önemini vurgular.

Korunma

NHLBI'ye göre çoğu kişi kalp dostu yaşam adımlarıyla aterosklerozun gelişmesini önleyebilir ya da geciktirebilir. NHS'in önerileri de benzerdir: sağlıklı ve doymuş yağ ile şekerden fakir beslenmek, düzenli egzersiz, sağlıklı kilo, alkolü sınırlamak, sigaradan uzak durmak, diyabet varsa şekeri kontrol altında tutmak ve önerilen ilaçları düzenli kullanmak. Plak çocuklukta oluşmaya başladığından, sağlıklı alışkanlıkların erken yaşta kazanılması önemlidir.

Hekime sorulabilecek sorular

• Benim kalp-damar hastalığı riskim nedir, hangi risk etkenlerim var?
• Kolesterol, tansiyon ve şeker hedeflerim neler olmalı?
• Hangi tetkikleri ne sıklıkla yaptırmalıyım?
• Hangi egzersizleri güvenle yapabilirim?