Periferik arter hastalığı nedir? Belirtileri ve tedavisi

Periferik arter hastalığı nedir?

NHS periferik arter hastalığını, atardamarlarda yağlı birikintilerin oluşması nedeniyle bacak kaslarına giden kan akımının kısıtlandığı yaygın bir durum olarak tanımlar. NHLBI'ye göre hastalığın nedeni ateroskleroz, yani damar duvarında plak birikmesidir. Plak; yağ, kolesterol, kalsiyum ve kandaki diğer maddelerden oluşur ve zamanla damarı daraltır. Ateroskleroz hakkında ayrıntı için Damar sertliği (ateroskleroz) yazımıza bakabilirsiniz.

NHLBI'ye göre ABD'de 40 yaş ve üzerindeki 8 milyondan fazla kişide periferik arter hastalığı bulunmaktadır. Hastalık en sık bacakları etkiler; daha seyrek olarak kol damarlarında da görülebilir.

Periferik arter hastalığı yalnızca bacaklarla sınırlı bir sorun olarak görülmemelidir. NHLBI'ye göre bu hastalığı olan kişilerin kalbe ve beyne giden damarlarında da plak bulunabilir; bu nedenle kalp krizi ve inme riskleri artar.

Belirtileri nelerdir?

Aralıklı topallama (klodikasyon)

NHS'e göre en sık belirti, yürürken bacakta ağrılı bir sızı olması ve bu ağrının kısa bir dinlenmeden sonra geçmesidir. NHLBI de bu yakınmayı yürürken ya da merdiven çıkarken başlayan ve dinlenince geçen kas ağrısı veya güçsüzlüğü olarak tarif eder. Ağrı çoğunlukla baldırda hissedilir; uylukta ya da kalçada da olabilir. Aynı mesafe yüründüğünde ağrının tekrar başlaması tipiktir. Bunun nedeni, yürürken çalışan kasların daha fazla oksijene ihtiyaç duyması ve daralmış damarın bu ihtiyacı karşılayamamasıdır. Dinlenince kasın ihtiyacı azalır ve ağrı geçer. Pek çok kişi bu ağrıyı yaşa ya da eklem sorunlarına bağlayarak hekime başvurmayı geciktirebilir.

NHLBI'ye göre bu tipik yakınma, hastalığı olan kişilerin yalnızca bir bölümünde görülür; birçok kişide hiç belirti olmayabilir.

Diğer belirtiler

NHS'in saydığı diğer belirtiler şunlardır:

• Bacaklarda ve ayaklarda kıl dökülmesi
• Bacaklarda uyuşma ya da güçsüzlük
• Kırılgan, yavaş uzayan ayak tırnakları
• Ayaklarda ve bacaklarda iyileşmeyen yaralar
• Bacak derisinde solukluk ya da mavimsi renk değişikliği
• Bacak kaslarında incelme
• Erkeklerde sertleşme sorunu

Uyuşmanın başka nedenleri için El ve ayak uyuşması nedenleri yazımıza bakabilirsiniz.

Neden olur, risk etkenleri nelerdir?

NHS'e göre periferik arter hastalığının risk etkenleri şunlardır:

• Sigara: NHS'e göre en önemli risk etkenidir.
• Diyabet: Tip 1 ve tip 2 diyabet; bkz. Tip 2 diyabet
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol
• İleri yaş

Bu etkenler damarın iç yüzeyine zarar vererek plak birikimini hızlandırır. Birden fazla risk etkeninin bir arada bulunması, örneğin hem sigara içip hem diyabeti olmak, hastalığın gelişme olasılığını daha da artırır. Bu risk etkenleri aynı zamanda kalp krizi ve inme riskini de artırdığı için, periferik arter hastalığının tedavisi genel kalp-damar sağlığını korumayı da amaçlar.

Nasıl teşhis edilir?

NHS'e göre hekim önce yakınmalarınızı ve sağlık geçmişinizi sorar, ardından bacaklarınızı muayene eder. Muayenede parlak cilt, kırılgan tırnaklar, kıl kaybı ve zayıf alınan nabızlar gibi bulgulara bakılır.

Ayak bileği-kol basınç indeksi (ABPI)

NHS'e göre tanıda kullanılan temel test budur. Kollarınızdan ve ayak bileklerinizden, bir manşon ve Doppler ultrason probu yardımıyla tansiyon ölçülür. Ayak bileğindeki değer koldaki değere bölünür. NHS'e göre sağlıklı bir kişide sonuç yaklaşık 1,0'dır; periferik arter hastalığında bacaklara giden kan akımı azaldığı için değer 1,0'ın altına düşer. Test ağrı vermez ve kısa sürer.

İleri tetkikler

NHS'e göre tanı belirsizse, kişi tipik risk profiline uymuyorsa ya da ameliyat gerektirebilecek ciddi bir tıkanıklıktan şüpheleniliyorsa şu tetkikler yapılabilir:

• Ultrason: Damardaki daralmanın ya da tıkanıklığın yerini gösterir; bkz. Doppler ultrason nedir?
• Anjiyografi: Damara verilen ilaçla birlikte tomografi ya da MR kullanılarak damarlar ayrıntılı görüntülenir.

Hekim ayrıca kan şekeri, kolesterol ve tansiyon gibi diğer risk etkenlerini de değerlendirir. Bu değerlendirme, hem bacak damarlarının hem de kalp ve beyin damarlarının korunması için tedavi planının temelini oluşturur.

Tedavi seçenekleri

Egzersiz programı

NHS'e göre düzenli egzersiz tedavinin temel taşlarından biridir. NHS, 3 ay boyunca haftada 2 saat gözetim altında egzersiz yapılmasını, ardından egzersize her gün devam edilmesini önerir. Önerilen yöntemde ağrı başlayana kadar yürünür, ağrı geçene kadar dinlenilir ve yeniden yürünür; bu "yürü-dur" yöntemiyle toplam yürüme süresinin, haftada birkaç kez 30 dakikaya çıkarılması hedeflenir. NHLBI de gözetim altında egzersizi tedavi seçenekleri arasında sayar. Yürüyüşün genel faydaları için Yürüyüşün faydaları yazımıza bakabilirsiniz.

Sigarayı bırakmak ve yaşam tarzı

NHS'e göre sigarayı bırakmak en önemli adımlardandır; sigaraya devam etmek kalp krizi riskini belirgin şekilde artırır. Dengeli beslenmek, sağlıklı kiloya ulaşmak, alkolü azaltmak ve diyabeti kontrol altında tutmak da önerilir. Bkz. Sigarayı bırakmak için adımlar

İlaç tedavisi

NHS'e göre tedavide kolesterolü düşüren ilaçlar, tansiyon ilaçları ve pıhtı oluşumunu önleyen ilaçlar kullanılabilir. Bacak ağrısını hafifletmek için bazı ilaçlar da denenebilir; NHS'e göre etkisi 3–6 ay sonra değerlendirilir ve yararı yoksa bırakılır. İlaçların seçimi ve miktarı hekim tarafından belirlenir.

Damarı açan girişimler (revaskülarizasyon)

NHS'e göre belirtiler günlük yaşamı ciddi biçimde kısıtlıyorsa şu girişimler önerilebilir:

• Anjiyoplasti: Daralmış damar, kateterle ilerletilen bir balonla genişletilir; gerekirse stent yerleştirilir. NHS'e göre daha az girişimseldir, genellikle günübirlik yapılır ve iyileşme daha hızlıdır.
• Bypass ameliyatı: Tıkalı bölge, vücudun başka bir yerinden alınan bir damar ya da yapay bir damarla atlanır. NHS'e göre etkisi daha uzun süreli olabilir ama daha büyük bir ameliyattır.

NHS'e göre her iki işlemin de küçük de olsa kalp krizi, inme ve ölüm riski vardır.

Olası komplikasyonlar

NHS'e göre periferik arter hastalığının en ciddi komplikasyonu kritik uzuv iskemisidir: Bacağa giden kan akımı o kadar azalır ki dinlenirken bile ağrı olur, yaralar iyileşmez ve doku ölümü (kangren) gelişebilir. NHS ayrıca bu hastalığın koroner kalp hastalığı, anjina, kalp krizi ve inme riskini artırdığını vurgular.

Ayak bakımı

Periferik arter hastalığı olan kişilerde ayak sağlığı özel bir önem taşır. Kan akımı azaldığında küçük yaralar bile geç iyileşebilir ve enfeksiyona yatkın hâle gelir. Ayaklarınızı her gün kontrol etmek, rahat ayakkabılar giymek, tırnakları dikkatle kesmek ve küçük yaraları bile hekiminize göstermek önemlidir; diyabeti olanlarda bu daha da önem taşır.

Hekime sorulabilecek sorular

• Bacak damarlarımdaki daralma ne derecede ve hangi bölgede?
• Gözetim altında egzersiz programına nasıl katılabilirim?
• Kalp ve boyun damarlarımın da kontrol edilmesi gerekiyor mu?
• Hangi belirtiler ortaya çıkarsa hemen başvurmalıyım?
• Anjiyoplasti ya da bypass benim için ne zaman gündeme gelir?