Yüksek kolesterol nedir? Nedenleri, riskleri ve tedavisi

Kolesterol nedir?

Kolesterol, vücudumuzdaki tüm hücrelerde bulunan, mum kıvamında, yağ benzeri bir maddedir. Kötü bir şöhreti olsa da aslında yaşamsal görevleri vardır:

• Hücre zarlarının yapısına katılır
• Bazı hormonların yapımında kullanılır
• D vitamini yapımında rol oynar
• Yağların sindirimine yardımcı olan safra asitlerinin yapımında kullanılır

Vücudun ihtiyaç duyduğu kolesterolün büyük kısmını karaciğer üretir. Geri kalanı ise et, süt ürünleri ve yumurta gibi hayvansal kaynaklı besinlerden gelir.

Kolesterol yağ olduğu için kanda tek başına dolaşamaz; "lipoprotein" adı verilen taşıyıcı paketlerle taşınır. Kolesterolün iyi ya da kötü olarak nitelendirilmesi, hangi lipoproteinle taşındığına bağlıdır.

LDL, HDL ve trigliserit

• LDL kolesterol ("kötü" kolesterol): Kolesterolü dokulara taşır. Kanda yüksek olduğunda damar duvarlarında birikerek plak oluşumuna yol açar.
• HDL kolesterol ("iyi" kolesterol): Fazla kolesterolü dokulardan toplayarak atılması için karaciğere geri taşır.
• VLDL: Daha çok trigliseritleri taşır ve plak oluşumuna katkıda bulunabilir.
• Trigliseritler: Kanda bulunan başka bir yağ türüdür. Yüksek düzeyleri de kalp-damar hastalığı riskiyle ilişkilidir.

Kan testinde toplam kolesterol, LDL, HDL ve trigliserit değerleri birlikte değerlendirilir. Bu değerlerin sizin için ne anlama geldiğini, diğer risk faktörlerinizle birlikte hekiminiz yorumlar.

Yüksek kolesterol neden olur?

Yaşam tarzı etkenleri

• Doymuş yağ ve trans yağdan zengin beslenme (yağlı etler, işlenmiş et ürünleri, tereyağı, kaymak, hazır pastane ürünleri, kızartmalar)
• Fiziksel hareketsizlik
• Fazla kilo
• Sigara kullanımı (HDL'yi düşürür ve damar hasarını artırır)
• Fazla alkol tüketimi
• Uzun süreli stres

Kalıtsal etkenler

Bazı kişilerde kolesterol yüksekliği aileden geçen genetik bir bozukluğa bağlıdır. Ailesel hiperkolesterolemi adı verilen bu durumda, karaciğer LDL kolesterolü kandan yeterince temizleyemez. Kolesterol çok genç yaşlardan itibaren yüksektir ve yaşam tarzı değişiklikleri tek başına yetmeyebilir. Ailede genç yaşta kalp krizi geçiren bireyler varsa bu durumdan şüphelenilebilir.

Diğer hastalıklar ve ilaçlar

Diyabet, böbrek hastalıkları, tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi), bazı karaciğer hastalıkları, HIV enfeksiyonu ve lupus gibi hastalıklar ile bazı ilaçlar da kolesterol düzeylerini yükseltebilir.

Kimler daha fazla risk altında?

• İleri yaştaki kişiler
• Erkekler; kadınlarda ise risk menopozdan sonra artar
• Ailesinde kolesterol yüksekliği veya genç yaşta kalp hastalığı olanlar
• Fazla kilolu kişiler
• Diyabet, böbrek hastalığı veya hipotiroidisi olanlar
• Bazı etnik kökenlerden gelen kişiler

Yüksek kolesterolün belirtileri var mı?

Yüksek kolesterol genellikle hiçbir belirti vermez. Kişi kendini tamamen sağlıklı hissedebilir. Bu nedenle yüksek kolesterol çoğu zaman rutin bir kan testinde ya da bir kalp-damar hastalığı geliştikten sonra fark edilir.

Ailesel hiperkolesterolemi gibi çok yüksek kolesterol düzeylerinde seyrek olarak göz kapaklarında sarımsı yağ birikintileri, tendonlarda (özellikle Aşil tendonu ve el sırtında) kabarıklıklar veya gözün renkli kısmının çevresinde beyazımsı bir halka görülebilir. Bu bulguları fark ederseniz, özellikle genç yaştaysanız, hekiminize başvurmanız önerilir.

Yüksek kolesterol neden önemlidir?

Kandaki fazla LDL kolesterol zamanla damar duvarlarında birikir ve "plak" adı verilen yapılar oluşturur. Bu süreç ateroskleroz (damar sertliği) olarak adlandırılır. Plaklar damarları daraltır ve sertleştirir; kan akışı azalır. Bir plağın yırtılması üzerinde pıhtı oluşmasına ve damarın aniden tıkanmasına yol açabilir.

Bunun sonucunda şu sorunların riski artar:

• Koroner arter hastalığı ve kalp krizi
• İnme (felç)
• Bacak damarlarında daralma (periferik arter hastalığı)

Kolesterol tek başına değerlendirilmez: yüksek tansiyon, diyabet, sigara, ileri yaş ve aile öyküsü gibi diğer risk faktörleriyle birlikte kişinin genel kalp-damar riski hesaplanır. Tedavi kararı da bu genel riske göre verilir.

Kolesterol testi nasıl yapılır?

Kolesterol düzeyleri koldan alınan basit bir kan örneğiyle ölçülür (lipid profili). Bazı durumlarda testten önce belirli bir süre aç kalmanız istenebilir; hekiminiz veya laboratuvar bu konuda sizi bilgilendirir.

Ne sıklıkla test yaptırmanız gerektiği yaşınıza, risk faktörlerinize ve önceki sonuçlarınıza bağlıdır. MedlinePlus, sağlıklı yetişkinlerde genellikle birkaç yılda bir test yapılmasını, yaş ilerledikçe ve risk arttıkça testin daha sık tekrarlanmasını önerir. Ailede kolesterol yüksekliği veya erken kalp hastalığı öyküsü olanlarda testin daha erken yaşta yapılması gerekebilir. Size uygun test sıklığını aile hekiminizle konuşabilirsiniz.

Kolesterol nasıl düşürülür?

Beslenme

• Doymuş yağı azaltın: Yağlı kırmızı et, işlenmiş et ürünleri (sucuk, salam, sosis), tereyağı, kaymak, tam yağlı peynir ve kızartmaları sınırlayın.
• Trans yağlardan kaçının: Hazır pastane ürünleri, bazı paketli atıştırmalıklar ve margarinler trans yağ içerebilir; etiketleri okuyun.
• Sağlıklı yağları tercih edin: Zeytinyağı, fındık, ceviz, badem gibi kuruyemişler ve yağlı balıklar daha sağlıklı yağ kaynaklarıdır.
• Lifi artırın: Yulaf, baklagiller, sebze ve meyveler kolesterolün emilimini azaltmaya yardımcı olur.
• Şekerli gıdaları azaltın: Özellikle trigliserit yüksekliğinde şeker ve rafine karbonhidratların azaltılması önemlidir.

Hareket

Düzenli fiziksel aktivite HDL kolesterolü artırabilir ve LDL ile trigliseritleri düşürmeye yardımcı olur. Hızlı yürüyüş, bisiklet ve yüzme gibi aktiviteleri haftanın çoğu gününe yaymak iyi bir hedeftir.

Diğer yaşam tarzı değişiklikleri

• Sigarayı bırakmak
• Alkolü sınırlamak
• Fazla kiloları vermek
• Stres yönetimi ve düzenli uyku

İlaç tedavisi

Yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmadığında ya da kalp-damar riski yüksek olduğunda hekim kolesterol düşürücü ilaçlar önerebilir. En sık kullanılan ilaç grubu statinlerdir. Statinler karaciğerin kolesterol üretimini azaltır. Gerekli durumlarda başka ilaç grupları da kullanılabilir. Ailesel hiperkolesterolemisi olan ve çok yüksek değerlere sahip bazı kişilerde, kandan LDL kolesterolün özel bir yöntemle uzaklaştırıldığı lipoprotein aferezi gibi tedaviler uygulanabilir.

İlaç kullanılsa bile sağlıklı beslenme ve hareket önemini korur. İlaçları hekime danışmadan bırakmamak, kas ağrısı gibi yan etkileri hekimle paylaşmak ve düzenli kontrol testlerini aksatmamak gerekir.

Kolesterol hakkında doğru bilinen yanlışlar

• "Kolesterolüm yüksekse kendimi kötü hissederim." Yüksek kolesterol genellikle hiçbir belirti vermez. Kendinizi iyi hissetmeniz değerlerinizin normal olduğunu göstermez.
• "Gençlerde kolesterol sorunu olmaz." Özellikle ailesel hiperkolesterolemisi olan kişilerde kolesterol çocukluktan itibaren yüksek olabilir. Ailede erken yaşta kalp hastalığı varsa gençlerin de test yaptırması önerilebilir.
• "Kolesterol ilacına başladım, artık ne yediğim önemli değil." İlaçlar, sağlıklı beslenme ve hareketle birlikte kullanıldığında daha yararlıdır. Yaşam tarzı değişiklikleri ilaç tedavisinin tamamlayıcısıdır.
• "Bitkisel karışımlar kolesterolü ilaç kadar düşürür." Kolesterol üzerinde etkili olduğu iddia edilen pek çok ürünün etkisi bilimsel olarak gösterilmemiştir. Bazıları ilaçlarla etkileşime girebilir; kullanmadan önce hekiminize danışın.
• "HDL'im yüksek, LDL'ime bakmama gerek yok." Kalp-damar riski değerlendirilirken tüm değerler ve diğer risk faktörleri birlikte ele alınır. Tek bir değere bakarak karar vermek yanıltıcı olabilir.