İnme (felç) belirtileri: erken tanımanın önemi

İnme nedir?

Beyin, çalışabilmek için sürekli oksijen ve besin taşıyan kana ihtiyaç duyar. Bir damarın tıkanması veya yırtılması nedeniyle beynin bir bölümüne kan gidemediğinde, o bölgedeki beyin hücreleri dakikalar içinde zarar görmeye başlar. MedlinePlus'ın vurguladığı gibi oksijensiz kalan beyin hücreleri dakikalar içinde ölmeye başlar; bu da uzun süreli sakatlığa veya ölüme yol açabilir.

Etkilenen beyin bölgesinin kontrol ettiği işlevler (hareket, konuşma, görme, denge, hafıza gibi) bozulur. Bu nedenle inme belirtileri, beynin hangi bölümünün etkilendiğine göre değişir.

İnme türleri

• İskemik inme (beyin damar tıkanıklığı): Beyne kan götüren bir damarın pıhtıyla tıkanmasıdır. MedlinePlus'a göre inmelerin yaklaşık %80'i bu türdendir. Pıhtı, damar sertliği olan bir beyin veya boyun damarında oluşabileceği gibi, kalpte oluşup beyne taşınabilir (örneğin atriyal fibrilasyon denilen ritim bozukluğunda).
• Hemorajik inme (beyin kanaması): Beyin içindeki ya da çevresindeki bir damarın yırtılarak kanamasıdır. Yüksek tansiyon, beyin damarındaki balonlaşmalar (anevrizma) ve damar yapısındaki bozukluklar bu türe yol açabilir.
• Geçici iskemik atak (mini inme): Beyne giden kan akışının kısa bir süre için kesilmesidir. Belirtiler inme ile aynıdır ancak genellikle dakikalar ya da saatler içinde geçer. Geçici iskemik atak, yakın gelecekte inme geçirme riskinin arttığına işaret eden önemli bir uyarıdır ve acil değerlendirilmelidir.

İnme belirtileri nelerdir?

İnme belirtileri genellikle aniden başlar. Belirtileri hatırlamanın kolay bir yolu, dünyada yaygın olarak kullanılan FAST kuralının Türkçe karşılığıdır: YÜZ – KOL – KONUŞMA – ZAMAN.

• Yüz: Yüzün bir tarafında kayma veya sarkma var mı? Kişiden gülümsemesini isteyin; ağzın bir köşesi ya da göz kapağı düşük kalabilir.
• Kol: Kişi iki kolunu birlikte kaldırıp havada tutabiliyor mu? Bir koldaki güçsüzlük veya uyuşma nedeniyle kol aşağı düşebilir.
• Konuşma: Konuşma bozuk, peltek veya anlaşılmaz mı? Kişi kelimeleri bulmakta ya da söyleneni anlamakta zorlanıyor mu?
• Zaman: Bu belirtilerden herhangi biri varsa hemen 112'yi arayın. Belirtilerin başladığı saati not edin; bu bilgi tedavi kararı için çok önemlidir.

Diğer olası belirtiler

• Vücudun bir tarafında ani güçsüzlük veya uyuşma (yüz, kol ya da bacak)
• Bir veya iki gözde ani bulanık görme ya da görme kaybı, çift görme
• Ani bilinç bulanıklığı, hafıza kaybı
• Ani baş dönmesi, denge kaybı, yürüyememe veya düşme
• Daha önce yaşanmamış, ani ve çok şiddetli baş ağrısı
• Bulantı ve kusma
• Yutma güçlüğü

NHS, inme belirtilerinin bazen kısa süre içinde geçebileceğini ve kişinin kendini iyi hissedebileceğini; ancak bu durumda bile hemen tıbbi yardım alınması gerektiğini vurgular.

İnme belirtileri fark edildiğinde ne yapılmalı?

1. Hemen 112'yi arayın. Kişiyi kendiniz hastaneye götürmeye çalışmayın; ambulans ekibi yolda ilk değerlendirmeyi yapar ve kişiyi inme tedavisi verebilecek uygun hastaneye yönlendirebilir.
2. Belirtilerin başlama saatini not edin. Kişi uyurken belirtiler başladıysa, en son ne zaman sağlıklı görüldüğünü belirtin.
3. Kişiye yiyecek, içecek veya ilaç vermeyin. Yutma işlevi bozulmuş olabilir ve boğulma riski vardır.
4. Kişiyi rahat bir pozisyonda tutun. Bilinci bulanıksa ve kusuyorsa yan yatırın.
5. Kullandığı ilaçların listesini hazırlayın. Özellikle kan sulandırıcı kullanıp kullanmadığı tedavi açısından önemlidir.

İnmeye ne yol açar? Risk faktörleri

MedlinePlus, yüksek tansiyonu inmenin en önemli risk faktörü olarak tanımlar. Diğer başlıca risk faktörleri şunlardır:

Kontrol edilebilen risk faktörleri

• Yüksek tansiyon
• Diyabet
• Kalp hastalıkları, özellikle atriyal fibrilasyon gibi ritim bozuklukları
• Sigara kullanımı
• Yüksek kolesterol
• Fiziksel hareketsizlik
• Sağlıksız beslenme
• Fazla kilo ve obezite
• Fazla alkol tüketimi ve madde kullanımı

Kontrol edilemeyen risk faktörleri

• İleri yaş
• Daha önce inme veya geçici iskemik atak geçirmiş olmak
• Ailede inme öyküsü

İnme nasıl teşhis edilir?

Hastanede ilk hedef, inmenin türünü olabildiğince hızlı belirlemektir; çünkü damar tıkanıklığı ile kanamanın tedavisi birbirinden çok farklıdır.

• Beyin tomografisi (BT): Kanama olup olmadığını hızla gösterir. Çoğu zaman ilk yapılan görüntülemedir.
• Beyin MR: İnmenin yerini ve genişliğini daha ayrıntılı gösterebilir.
• Damar görüntülemeleri: BT veya MR anjiyografi ile tıkanan ya da kanayan damar değerlendirilir.
• Kalp incelemeleri: EKG, ritim holteri ve ekokardiyografi ile kalpten kaynaklanan pıhtı olasılığı araştırılır.
• Boyun damarlarının ultrasonu (karotis doppler): Şah damarlarında daralma olup olmadığını gösterir.
• Kan testleri: Kan şekeri, pıhtılaşma değerleri ve diğer testler

İnme nasıl tedavi edilir?

İskemik inmede acil tedavi

Damar tıkanıklığına bağlı inmede amaç, tıkanan damarı mümkün olan en kısa sürede açmaktır:

• Pıhtı eritici ilaç (trombolitik tedavi): Belirtilerin başlamasından sonraki ilk saatler içinde, uygun hastalarda damar yoluyla verilir. Bu tedavinin uygulanabileceği süre sınırlıdır; bu nedenle hastaneye erken ulaşmak hayati önem taşır.
• Mekanik trombektomi: Büyük bir beyin damarının tıkandığı seçilmiş hastalarda, kasıktaki ya da koldaki bir damardan ilerletilen kateterle pıhtı fiziksel olarak çıkarılır.
• Diğer ilaçlar: Yeni pıhtı oluşumunu önleyen ilaçlar ve risk faktörlerine yönelik tedaviler

Beyin kanamasında tedavi

Kanamayı kontrol altına almak, tansiyonu düşürmek ve beyin üzerindeki basıncı azaltmak hedeflenir. Kan sulandırıcı kullanan kişilerde bu ilaçların etkisi tersine çevrilmeye çalışılır. Gerekli durumlarda kanayan anevrizmanın kapatılması veya kanamanın boşaltılması için cerrahi ya da damar içi girişimler uygulanabilir.

İnme sonrası iyileşme ve rehabilitasyon

İnmeden sonra iyileşme süreci kişiden kişiye çok farklıdır. Bazı kişiler kısa sürede toparlanırken bazılarında uzun süreli destek gerekir. Rehabilitasyonun amacı kaybedilen becerileri yeniden kazanmak ve bağımsızlığı artırmaktır:

• Fizyoterapi: Hareket, güç ve denge
• Konuşma ve dil terapisi: Konuşma, anlama ve yutma sorunları
• İş-uğraşı terapisi: Giyinme, yemek yeme gibi günlük yaşam becerileri
• Psikolojik destek: İnme sonrası depresyon ve kaygı sık görülür; tedavi edilmesi iyileşmeyi olumlu etkiler.

Rehabilitasyona hastanede başlanır ve çoğu zaman taburculuk sonrasında da devam eder. Aile ve bakım verenlerin sürece katılması önemlidir.

İnmeden korunmak mümkün mü?

İnmelerin önemli bir kısmı, risk faktörlerinin kontrolüyle önlenebilir:

• Tansiyonunuzu düzenli ölçtürün ve yüksekse tedavinizi aksatmayın.
• Diyabet ve kolesterolünüzü kontrol altında tutun.
• Sigarayı bırakın.
• Düzenli hareket edin; haftanın çoğu gününde orta yoğunlukta aktivite hedefleyin.
• Tuzu azaltılmış, sebze ve meyveden zengin bir beslenme düzeni benimseyin.
• Alkolü sınırlayın.
• Düzensiz kalp atışı fark ederseniz hekiminize başvurun; atriyal fibrilasyon tedavi edilerek inme riski azaltılabilir.
• Geçici iskemik atak geçirdiyseniz hekiminizin önerdiği tedavileri eksiksiz uygulayın.