Koroner arter hastalığı nedir? Belirtileri ve risk faktörleri

Koroner arter hastalığı nedir?

Kalp, vücuda kan pompalayan bir kastır ve kendisi de sürekli oksijene ihtiyaç duyar. Bu oksijeni, kalbin yüzeyinde seyreden koroner arterler sağlar. NHLBI'ye (ABD Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü) göre koroner kalp hastalığında bu damarlar, iç yüzeylerinde biriken ve plak adı verilen yağlı birikintiler nedeniyle daralır ve kalp kasına yeterli oksijenli kan ulaştıramaz. Hastalık koroner kalp hastalığı ya da iskemik kalp hastalığı olarak da adlandırılır.

NHS'ye göre koroner kalp hastalığı, Birleşik Krallık'ta ve dünya genelinde başlıca ölüm nedenlerinden biridir. NHLBI'ye göre en sık görülen kalp hastalığı türüdür ve ABD'de 20 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin yaklaşık 20'de 1'inde bulunur. Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre 2022 yılında kalp ve damar hastalıkları nedeniyle tahminen 19,8 milyon kişi hayatını kaybetmiştir; bu ölümlerin %85'i kalp krizi ve inmeye bağlıdır.

Plak nasıl oluşur?

NHS'ye göre hastalık, damar duvarlarında "aterom" adı verilen yağlı birikintilerin oluşmasıyla gelişir; bu sürece ateroskleroz (damar sertliği) denir. Plaklar yıllar içinde yavaş yavaş büyür ve damarı daraltır. Bir plak yırtılırsa üzerinde aniden pıhtı oluşabilir ve damar tamamen tıkanabilir; bu durum kalp krizine yol açar.

Hastalığın türleri

NHLBI koroner kalp hastalığını üç gruba ayırır:

• Tıkayıcı koroner arter hastalığı: Büyük bir koroner damarın çapının %50 ya da daha fazlasının daralmasıdır.
• Tıkayıcı olmayan koroner arter hastalığı: Büyük bir koroner damardaki darlık %50'nin altındadır.
• Koroner mikrovasküler hastalık: Kalbin çok küçük damarlarının iç duvarındaki hasar nedeniyle kan akımının azalmasıdır. NHLBI'ye göre bu tür kadınlarda daha sık görülür.

Belirtileri nelerdir?

NHS'nin aktardığı başlıca belirtiler şunlardır:

• Göğüs ağrısı (anjina): Göğüste sıkışma, baskı, ağırlık ya da yanma hissi; genellikle fiziksel efor, merdiven çıkma, soğuk hava ya da duygusal stresle ortaya çıkar ve dinlenmekle birkaç dakika içinde geçer.
• Nefes darlığı
• Boyna, omuzlara, çeneye ya da kollara yayılan ağrı
• Baygınlık hissi
• Bulantı

NHS ve NHLBI'ye göre bazı kişilerde tanıdan önce hiçbir belirti olmayabilir; pek çok kişi hastalığını ancak göğüs ağrısı, kalp krizi ya da ani kalp durması yaşadığında öğrenir.

Kadınlarda belirtiler

DSÖ'ye göre kadınlarda kalp krizi sırasında nefes darlığı, bulantı, kusma ve sırt ya da çene ağrısı erkeklere göre daha sık görülür. Bu belirtiler hazımsızlık ya da yorgunluk sanılarak gözden kaçabilir. Kadınlarda belirtilerin farklı seyredebileceğini bilmek, zamanında yardım almak açısından önemlidir.

Kararlı ve kararsız anjina

Benzer eforla ortaya çıkıp dinlenmekle geçen göğüs ağrısı "kararlı anjina" olarak adlandırılır. Ağrı daha sık, daha şiddetli ya da daha uzun süreli hâle geliyorsa, dinlenirken de ortaya çıkıyorsa bu durum kalp krizinin habercisi olabilir ve acil değerlendirme gerektirir.

Risk faktörleri

NHS, DSÖ ve NHLBI'nin aktardığı başlıca risk etkenleri şunlardır:

• Sigara ve tütün kullanımı
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol ve kan yağları
• Diyabet ve yüksek kan şekeri
• Fazla kilo ve obezite
• Hareketsiz yaşam
• Sağlıksız beslenme: DSÖ'ye göre fazla tuz, şeker ve yağ içeren beslenme
• Zararlı düzeyde alkol tüketimi
• Hava kirliliği: DSÖ bunu önemli bir çevresel risk etkeni olarak sayar.
• Aile öyküsü ve ileri yaş: NHS'ye göre hekimler risk değerlendirmesinde aile öyküsünü de göz önüne alır.

Bu etkenlerin büyük bölümü değiştirilebilir. NHLBI'ye göre çoğu insan için koroner kalp hastalığı, kalp dostu bir yaşam tarzı ve gerektiğinde ilaçlarla önlenebilir.

Tanı nasıl konur?

NHS'ye göre hekim önce risk değerlendirmesi yapar: Tıbbi öykü, aile öyküsü, yaşam alışkanlıkları sorgulanır ve kan testleri (kolesterol, kan şekeri) istenir. Tanıyı doğrulamak ve hastalığın derecesini belirlemek için şu testler kullanılabilir:

• EKG (elektrokardiyografi): Kalbin elektriksel etkinliğini kaydeder.
• Efor testi: Kalbin egzersiz sırasındaki durumunu değerlendirir.
• Ekokardiyografi: Kalbin yapısını ve pompalama gücünü ultrasonla gösterir.
• Göğüs röntgeni
• Koroner anjiyografi: Kalp damarlarına opak madde verilerek darlıkların yerini ve derecesini gösterir.
• Koroner BT anjiyografi ve diğer görüntüleme yöntemleri: Hekimin uygun gördüğü durumlarda kullanılabilir.

Tedavi seçenekleri

NHS'ye göre koroner kalp hastalığı tamamen iyileştirilemez; ancak tedavi belirtileri kontrol altına almaya ve kalp krizi gibi sorunların olasılığını azaltmaya yardımcı olur. NHS ve NHLBI'ye göre tedavi; yaşam tarzı değişiklikleri, ilaçlar ve gerektiğinde girişimsel işlemler ya da ameliyatın bir arada kullanılmasına dayanır.

Yaşam tarzı değişiklikleri

Sigarayı bırakmak, kalp dostu beslenmek, düzenli fiziksel aktivite, sağlıklı kiloyu korumak ve alkolü sınırlamak tedavinin temelini oluşturur.

İlaçlar

Kan pıhtılaşmasını azaltan, kolesterolü düşüren, tansiyonu kontrol eden ve anjina ağrısını hafifleten farklı ilaç grupları kullanılabilir. Hangi ilaçların kullanılacağına kişinin durumuna göre hekim karar verir. İlaçları düzenli kullanmak ve hekime danışmadan bırakmamak çok önemlidir.

Girişimsel işlemler ve ameliyat

• Anjiyoplasti ve stent: NHS'ye göre daralmış damarın balonla genişletilip içine stent adı verilen ince bir metal kafes yerleştirilmesidir.
• Bypass ameliyatı: Tıkalı damarın çevresinden dolaşan yeni bir kan yolu oluşturulur.

Kalp rehabilitasyonu

NHS, kalp krizi ya da işlem sonrasında iyileşme desteğinin olağan yaşama dönmeye yardımcı olduğunu belirtir. Kalp rehabilitasyonu programları; denetimli egzersiz, beslenme danışmanlığı, ilaç kullanımı konusunda eğitim ve psikolojik destek içerir.

Koroner arter hastalığıyla yaşamak

Koroner arter hastalığı tanısı almak kaygı verici olabilir; ancak pek çok kişi düzenli tedavi ve yaşam düzenlemeleriyle aktif bir yaşam sürdürür. Şu adımlar günlük yaşamda yardımcı olabilir:

• Belirtileri tanımak: Anjina ağrısının sizde nasıl hissedildiğini ve hangi durumlarda ortaya çıktığını bilmek, değişiklikleri erken fark etmeyi sağlar.
• Acil durum planı: Hekiminizin önerdiği acil ilaçları her zaman yanınızda bulundurmak ve ağrı geçmezse ne yapacağınızı önceden bilmek
• Hareketi sürdürmek: Hekiminizin önerdiği düzeyde düzenli fiziksel aktivite yapmak; kalp rehabilitasyonu programı önerildiyse katılmak
• Ruh sağlığını gözetmek: Kalp hastalığından sonra kaygı ve çökkün ruh hâli sık görülür ve tedavi edilebilir; bu duyguları hekiminizle paylaşmak
• Kontrolleri aksatmamak: Tansiyon, kolesterol ve kan şekeri hedeflerini düzenli izlemek

Korunma

NHS'ye göre riski azaltmanın yolları sağlıklı beslenmek, egzersiz yapmak, sigarayı bırakmak ve kolesterol ile kan şekerini kontrol altında tutmaktır. DSÖ de tütünü bırakmanın, tuzu azaltmanın, sebze ve meyve tüketimini artırmanın, düzenli fiziksel aktivitenin ve alkolü sınırlamanın kalp ve damar hastalıkları riskini azalttığını belirtir. Tansiyonunuzu, kolesterolünüzü ve kan şekerinizi düzenli aralıklarla ölçtürmek, risk etkenlerini erken fark etmeyi sağlar.