Kısaca
Şah damarı darlığı (karotis stenozu), boynun iki yanında yer alan ve beyne kan taşıyan şah damarlarının (karotis arterler), damar duvarında biriken yağlı plaklar nedeniyle daralmasıdır. Daralma beyne giden kan akımını azaltabilir; plaktan kopan parçacıklar ya da plak üzerinde oluşan pıhtılar beyin damarlarını tıkayarak inmeye yol açabilir. MedlinePlus'a göre hastalık çoğu zaman ağırlaşana kadar belirti vermez; ilk işaret geçici iskemik atak ("mini inme") ya da inme olabilir. Tedavi; yaşam tarzı değişiklikleri ve ilaçlardan, plağın ameliyatla temizlenmesine ya da damara stent yerleştirilmesine kadar uzanır.
Şah damarı darlığı nedir?
MedlinePlus'a göre karotis arterler, boyunda yer alan ve beyne ve başa kan sağlayan iki büyük damardır. Bu damarlar daralır ya da tıkanırsa beyne giden kan akımı azalabilir veya kesilebilir.
Daralmanın en sık nedeni aterosklerozdur, yani damar sertliğidir. MedlinePlus'a göre ateroskleroz; yağ, kolesterol, kalsiyum ve kandaki diğer maddelerden oluşan plağın damar duvarında birikmesidir. Plak hem damarı daraltabilir hem de üzerinde pıhtı oluşmasına zemin hazırlayabilir. Ateroskleroz hakkında ayrıntı için Damar sertliği (ateroskleroz) yazımıza bakabilirsiniz.
NHS'e göre şah damarı hastalığında bir ya da iki şah damarı yağlı birikintiler nedeniyle daralır. Bu durum kan akımını kısıtlar ve plaktan kopan küçük parçaların beyne ya da göze ulaşma riskini artırır.
Neden olur, kimlerde daha sık görülür?
Şah damarı darlığının risk etkenleri, genel olarak damar sertliğinin risk etkenleriyle aynıdır:
- İleri yaş
- Sigara kullanımı
- Yüksek tansiyon; bkz. Yüksek tansiyon
- Yüksek kolesterol; bkz. Yüksek kolesterol
- Diyabet
- Fazla kilo ve hareketsiz yaşam
- Ailede kalp-damar hastalığı ya da inme öyküsü
- Kalp damarlarında ya da bacak damarlarında daralma bulunması
Şah damarı darlığı inmeye iki yolla yol açabilir: Daralma çok ilerlediğinde beyne giden kan akımı azalabilir ya da plağın yüzeyinde oluşan pıhtı veya plaktan kopan küçük parçalar kan akımıyla beyne taşınarak daha küçük bir damarı tıkayabilir. Her iki durumda da beynin ilgili bölümü oksijensiz kalarak zarar görebilir. Bu nedenle darlığın derecesi kadar plağın yapısı ve kişide belirti olup olmadığı da değerlendirmede göz önünde bulundurulur.
Damar sertliği vücutta genellikle birden fazla bölgeyi etkilediği için, şah damarı darlığı olan kişilerde kalp ve bacak damarlarının da değerlendirilmesi gerekebilir.
Belirtileri nelerdir?
MedlinePlus ve NHLBI'ye göre şah damarı hastalığı çoğu zaman ağırlaşana kadar hiçbir uyarı belirtisi vermez. Hastalığın fark edilmesini sağlayabilecek işaretler şunlardır:
- Üfürüm (bruit): Hekimin stetoskopla boyun damarını dinlerken duyduğu "hışırtı" benzeri bir ses. NHLBI'ye göre bu ses, inme gelişmeden önce hastalığın fark edilmesini sağlayabilir.
- Geçici iskemik atak (TİA): MedlinePlus'a göre birkaç dakika süren ve belirtileri genellikle bir saat içinde tamamen geçen "mini inme"dir. Geçici olsa da ciddi bir uyarı işaretidir.
- İnme: Beyne giden kan akımının kesilmesiyle beyin dokusunun zarar görmesi.
İnme ve TİA belirtileri
- Yüzün bir tarafında kayma
- Bir kolda ya da bacakta ani güçsüzlük veya uyuşma
- Konuşmada bozulma, söyleneni anlayamama
- Bir gözde ani görme kaybı ya da bulanık görme
- Ani denge kaybı, baş dönmesi
- Nedeni açıklanamayan ani ve şiddetli baş ağrısı
Belirtiler birkaç dakikada geçse bile acil değerlendirme gerekir. Ayrıntı için İnme belirtileri yazımıza bakabilirsiniz.
Bu konuda
Şah damarı darlığı (karotis stenozu) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Nasıl teşhis edilir?
MedlinePlus'a göre tanı görüntüleme testleriyle konur. Hekim önce yakınmalarınızı ve risk etkenlerinizi sorar, boyun damarlarınızı stetoskopla dinler. Tanıda kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:
- Karotis Doppler ultrasonu: Boyun damarlarındaki daralmayı ve kan akımını gösteren, radyasyon içermeyen bir incelemedir; bkz. Doppler ultrason nedir?
- Bilgisayarlı tomografi anjiyografi: Damar içine verilen ilaçla damarların ayrıntılı görüntüsü alınır; bkz. Tomografi nedir?
- Manyetik rezonans anjiyografi: Damarların MR ile görüntülenmesi; bkz. MR nedir?
- Kateter anjiyografisi: Gerekli durumlarda, kateterle damar içine ilaç verilerek yapılan görüntüleme
Görüntüleme sonucunda damarın ne kadar daraldığı yüzde olarak ifade edilir. Tedavi kararında hem daralmanın derecesi hem de kişide belirti olup olmadığı belirleyicidir.
Tedavi seçenekleri
MedlinePlus'a göre tedavi; yaşam tarzı değişikliklerini, ilaçları ve gerekli durumlarda damarı açmaya yönelik girişimleri kapsar.
Yaşam tarzı değişiklikleri
- Sigarayı bırakmak; bkz. Sigarayı bırakmak için adımlar
- Kalp dostu beslenmek ve düzenli hareket etmek; bkz. Kalp sağlığı için yaşam tarzı
- Sağlıklı kiloya ulaşmak
- Tansiyon, kolesterol ve kan şekerini hedef değerlerde tutmak
İlaç tedavisi
NHS'e göre daralma hafifse, kan pıhtılaşmasını azaltan ilaçlar ve kolesterolü düşüren ilaçlar tedavi için yeterli olabilir. Tansiyon ve diyabet ilaçları da tedavinin bir parçasıdır. İlaçları hekiminizin önerdiği şekilde ve düzenli kullanmanız, inme riskini azaltmak için önemlidir.
Karotis endarterektomi
NHS'e göre karotis endarterektomi, şah damarındaki yağlı birikintilerin ameliyatla çıkarıldığı bir işlemdir; amaç inme ve TİA riskini azaltmaktır. NHS'e göre:
- İnme ya da TİA belirtileri yaşamış ve daralması yüzde 50'nin üzerinde olan kişilerde ameliyat genellikle acil olarak önerilir.
- Belirtisi olmayan ama daralması yüzde 50'nin üzerinde olan kişilerde de ameliyat gerekebilir.
- Her iki şah damarında daralma varsa, iki ayrı ameliyat birkaç hafta arayla yapılır.
NHS'e göre ameliyatın riskleri arasında ameliyat sonrası küçük bir inme riski, ağrı, uyuşma, morarma ve şişlik, nadiren ciddi kanama ve yara enfeksiyonu, yüzde uyuşma ya da güçsüzlüğe yol açabilen sinir hasarı bulunur. Cerrah, size özgü riskleri ameliyattan önce ayrıntılı olarak anlatır.
Ameliyattan sonra
Endarterektomiden sonra genellikle kısa bir süre hastanede kalınır. Boyundaki yara yerinde ağrı, şişlik ve morarma olabilir; NHS'e göre bu yakınmalar çoğu zaman hızla geçer. Yara yerini temiz ve kuru tutmak, başınızı rahatça çevirebilene kadar araç kullanmamak ve ağır kaldırmaktan kaçınmak genel önerilerdir. İşe ve günlük etkinliklere dönüş zamanını cerrahınıza sorun. Ameliyat sonrasında da damar sertliğinin ilerlemesini önlemek için ilaçlarınızı ve yaşam tarzı önerilerini sürdürmeniz gerekir.
Anjiyoplasti ve stent
MedlinePlus'a göre bazı hastalarda daralmış şah damarı, kateterle ilerletilen bir balonla açılır ve damarın açık kalması için içine stent yerleştirilir. Hangi yöntemin uygun olduğuna; daralmanın yeri ve özellikleri, kişinin yaşı ve genel sağlık durumu değerlendirilerek karar verilir.
Şah damarı darlığıyla yaşamak
- Kontrol randevularınızı ve Doppler ultrason takiplerinizi aksatmayın.
- İlaçlarınızı düzenli kullanın; kan sulandırıcıları kendi başınıza bırakmayın.
- Evde tansiyonunuzu ölçüyorsanız değerleri not edin ve kontrollerde paylaşın.
- İnme belirtilerini siz ve yakınlarınız iyi tanıyın; belirti fark edildiğinde zaman kaybetmeden 112 aranmalıdır.
Hekime sorulabilecek sorular
- Damarım ne kadar daralmış ve bu benim için ne anlama geliyor?
- İlaç tedavisi yeterli mi, yoksa ameliyat ya da stent gerekiyor mu?
- Kontrol ultrasonunu ne sıklıkla yaptırmalıyım?
- Kalp ve bacak damarlarımın da değerlendirilmesi gerekiyor mu?
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Yüzde kayma, kolda ya da bacakta ani güçsüzlük veya uyuşma
- Konuşma bozukluğu ya da söyleneni anlayamama
- Bir gözde ani görme kaybı
- Ani denge kaybı ya da şiddetli baş ağrısı
Bu belirtiler birkaç dakika içinde geçse bile 112'yi arayın; geçici iskemik atak, yakın dönemde inme riskinin arttığına işaret edebilir.
Hekiminize başvurun:
- Hekiminiz muayenede boyun damarınızda üfürüm duyduysa
- Birden fazla risk etkeniniz varsa ve hiç değerlendirme yaptırmadıysanız
- Şah damarı darlığı tanınız varsa ve kontrol zamanınız geldiyse
- Endarterektomi sonrasında yara yerinde şişlik, akıntı ya da ateş olursa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Şah damarı darlığı belirti verir mi?
MedlinePlus'a göre çoğu zaman ağırlaşana kadar belirti vermez. İlk işaret geçici iskemik atak ya da inme olabilir; bazen hekim muayenede üfürüm duyar.
Geçici iskemik atak geçtikten sonra yine de hastaneye gitmek gerekir mi?
Evet. Belirtiler geçse bile TİA ciddi bir uyarı işaretidir. Zaman kaybetmeden 112'yi arayın.
Her şah damarı darlığı ameliyat gerektirir mi?
Hayır. NHS'e göre hafif daralmalarda ilaç tedavisi yeterli olabilir. Ameliyat kararı daralmanın derecesine ve belirti olup olmadığına göre verilir.
Karotis endarterektominin riskleri nelerdir?
NHS'e göre küçük bir inme riski, sinir hasarına bağlı yüzde uyuşma, nadiren ciddi kanama ve yara enfeksiyonu görülebilir. Size özgü riskleri cerrahınız açıklar.
Şah damarı darlığı önlenebilir mi?
Her durumda önlenemese de sigarayı bırakmak, tansiyon, kolesterol ve kan şekerini kontrol altında tutmak, düzenli hareket ve sağlıklı beslenme damar sertliğinin ilerlemesini yavaşlatmaya yardımcı olur.
Şah damarı darlığı için hangi doktora gidilir?
Kalp ve damar cerrahisi ile nöroloji uzmanları değerlendirme yapar. Stent işlemlerinde girişimsel radyoloji ya da kardiyoloji uzmanları da görev alabilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Damar sertliği (ateroskleroz)
- Geçici iskemik atak (mini inme)
- İnme (felç)
- Şah damarı darlığı (karotis stenozu)
- Tip 2 diyabet
- Yüksek kolesterol (hiperlipidemi)
- Yüksek tansiyon (hipertansiyon)
- Bilgisayarlı tomografi (BT)
- Karotis Doppler ultrasonografi
- Kolesterol testi (lipid profili)
- MR (manyetik rezonans görüntüleme)
- Kalp ve Damar Cerrahisi
- Kardiyoloji
- Nöroloji
- Girişimsel Radyoloji
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
