Yüksek tansiyon (hipertansiyon) nedir? Belirtiler ve tedavi

Yüksek tansiyon nedir?

Kalp her kasıldığında kanı damarlara pompalar; bu sırada kanın damar duvarına yaptığı basınca kan basıncı ya da halk arasında tansiyon denir. Tansiyon iki sayıyla ifade edilir:

• Büyük tansiyon (sistolik): Kalbin kasıldığı andaki basınç
• Küçük tansiyon (diyastolik): Kalbin iki atım arasında dinlendiği andaki basınç

Örneğin "130/85" şeklindeki bir ölçümde 130 büyük, 85 küçük tansiyonu gösterir. Birim milimetre cıvadır (mmHg).

Tansiyon gün içinde stres, hareket ve uykuya göre doğal olarak değişir. Hipertansiyondan söz edebilmek için yüksekliğin sürekli olması gerekir. Damarlar uzun süre yüksek basınca maruz kaldığında sertleşir, kalp daha fazla çalışmak zorunda kalır ve organlar zarar görmeye başlar.

DSÖ verilerine göre 2024 yılında dünyada 30–79 yaş arasındaki yaklaşık 1,4 milyar yetişkin hipertansiyonla yaşıyordu; bu, söz konusu yaş grubunun %33'üne karşılık geliyordu. Hipertansiyonu olan yaklaşık 600 milyon kişinin ise hastalığından haberi yoktu.

Hangi tansiyon değerleri yüksek kabul edilir?

DSÖ'ye göre hipertansiyon tanısı, iki ayrı günde yapılan ölçümlerde büyük tansiyonun 140 mmHg veya üzerinde ve/veya küçük tansiyonun 90 mmHg veya üzerinde bulunmasıyla konur.

Ölçümün nerede yapıldığı da önemlidir. NHS'e göre:

• Sağlık kuruluşunda ölçülen değerin 140/90 mmHg veya üzeri olması,
• Evde ölçülen değerin ise 135/85 mmHg veya üzeri olması

yüksek tansiyon olarak değerlendirilir. Muayenehanede heyecana bağlı olarak tansiyonun yüksek çıkması ("beyaz önlük etkisi") mümkün olduğundan, hekim tanıyı doğrulamak için evde ölçüm ya da 24 saatlik ambulatuvar tansiyon takibi (tansiyon holteri) isteyebilir.

DSÖ'ye göre tansiyonun 180/120 mmHg ve üzerine çıkması ciddi bir yükseklik olarak kabul edilir ve belirtilerle birlikteyse acil değerlendirme gerektirir.

Yüksek tansiyon belirtileri nelerdir?

Hipertansiyonu olan kişilerin çoğunda hiçbir belirti yoktur. Bu yüzden "başım ağrımıyor, demek ki tansiyonum normal" düşüncesi yanıltıcıdır. Tansiyonun yüksek olup olmadığını anlamanın güvenilir tek yolu ölçümdür.

Tansiyon çok yükseldiğinde şu belirtiler görülebilir:

• Şiddetli baş ağrısı
• Göğüs ağrısı
• Baş dönmesi
• Nefes almada zorluk
• Bulantı ve kusma
• Bulanık görme veya görme değişiklikleri
• Kaygı, bilinç bulanıklığı
• Kulak çınlaması
• Burun kanaması
• Düzensiz kalp atışı

Bu belirtiler başka hastalıklarda da görülebilir; ancak tansiyonu yüksek bilinen birinde ortaya çıktıklarında ciddiye alınmalıdır.

Yüksek tansiyon neden olur? Risk faktörleri

Yetişkinlerin büyük çoğunluğunda hipertansiyonun belirli tek bir nedeni bulunmaz; yıllar içinde birçok etkenin bir araya gelmesiyle gelişir. Daha az sıklıkla böbrek hastalıkları, hormonal bozukluklar veya bazı ilaçlar gibi altta yatan bir neden saptanabilir.

Değiştirilebilen risk faktörleri

• Tuzu fazla, sebze ve meyvesi az, doymuş yağ ve trans yağdan zengin beslenme
• Fiziksel hareketsizlik
• Sigara ve diğer tütün ürünleri
• Alkol kullanımı
• Fazla kilo veya obezite
• Uzun süreli stres
• Hava kirliliğine maruziyet

Değiştirilemeyen risk faktörleri

• Ailede hipertansiyon öyküsü
• İlerleyen yaş (özellikle 65 yaş üstü)
• Diyabet veya böbrek hastalığı gibi eşlik eden hastalıklar
• Bazı etnik kökenler

Tansiyon nasıl doğru ölçülür?

Tansiyon, üst kola sarılan ve şişirilen bir manşetle ölçülür. Evde ölçüm yapıyorsanız şu noktalara dikkat etmek sonuçların güvenilirliğini artırır:

• Ölçümden önce birkaç dakika sakin bir şekilde oturun.
• Ölçümden önceki yarım saat içinde sigara, kahve ve egzersizden kaçının.
• Sırtınız desteklenmiş, ayaklarınız yere düz basar şekilde oturun; bacak bacak üstüne atmayın.
• Kolunuzu kalp hizasında bir masaya yerleştirin.
• Kolunuza uygun boyutta, üst koldan ölçen ve doğruluğu onaylanmış bir cihaz kullanın.
• Her seferinde birkaç ölçüm alıp değerleri tarih ve saatle not edin.

Bu kayıtları kontrole giderken yanınızda götürmek, hekimin tedavi kararını kolaylaştırır.

Yüksek tansiyon tedavisi nasıl yapılır?

Tedavinin hedefi tansiyonu güvenli aralığa indirmek ve organ hasarını önlemektir. DSÖ'ye göre hedef değer kişiden kişiye değişir: kalp-damar hastalığı, diyabet, kronik böbrek hastalığı olanlarda veya kalp-damar riski yüksek kişilerde genellikle 130/80 mmHg'nin altı, diğer kişilerin çoğunda ise 140/90 mmHg'nin altı hedeflenir. Sizin için uygun hedefi hekiminiz belirler.

Yaşam tarzı değişiklikleri

Hem ilaç kullanan hem kullanmayan herkes için önerilir:

• Tuzu azaltmak: Yemeklere sonradan tuz eklememek; turşu, salamura, hazır çorba, işlenmiş et gibi tuzlu gıdaları sınırlamak
• Sebze ve meyveyi artırmak: Her öğünde sebzeye yer vermek
• Hareket etmek: DSÖ, haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta ya da 75 dakika yüksek yoğunlukta aerobik aktivite ve haftada iki gün kas güçlendirici egzersiz önerir
• Sağlıklı kilo: Fazla kiloları vermek
• Sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak
• Kafeini azaltmak
• Stresle baş etmek: Uyku düzeni, gevşeme teknikleri, sosyal destek

İlaç tedavisi

Yaşam tarzı değişikliklerine rağmen tansiyon yüksek kalıyorsa veya risk yüksekse hekim ilaç tedavisi başlatır. DSÖ'nün saydığı sık kullanılan ilaç grupları arasında ACE inhibitörleri, anjiyotensin reseptör blokerleri, kalsiyum kanal blokerleri ve idrar söktürücüler (diüretikler) bulunur. Hangi ilacın seçileceği; tansiyonun düzeyine, yaşa, eşlik eden hastalıklara ve diğer kullanılan ilaçlara göre belirlenir. Bazen birden fazla ilacın birlikte kullanılması gerekir.

Tansiyon ilaçları, değerler normale indiğinde bile hekim önermeden bırakılmamalıdır. Normal değerler çoğu zaman ilacın etkisiyle sağlanır; ilacın kesilmesi tansiyonun yeniden yükselmesine yol açabilir.

Tedavi edilmeyen yüksek tansiyonun riskleri

Yüksek basınç zamanla damarları sertleştirir ve kalbe, beyne, böbreklere giden kan akışını azaltır. Sonuçta şu sorunların riski artar:

• Göğüs ağrısı (angina) ve kalp krizi
• Kalp yetmezliği
• Kalp ritim bozuklukları
• İnme (felç)
• Kronik böbrek hastalığı ve böbrek yetmezliği
• Damar kaynaklı bunama (vasküler demans)
• Gözde damar hasarı

Yüksek tansiyonla ilgili doğru bilinen yanlışlar

Hipertansiyon çok yaygın olduğu için hakkında pek çok yanlış inanış da dolaşır. Bunlardan bazıları tedavinin aksamasına yol açabilir:

• "Tansiyonum yüksekse mutlaka hissederim." Yanlış. Hipertansiyonu olan kişilerin çoğu hiçbir belirti yaşamaz. Kendinizi iyi hissetmeniz, tansiyonunuzun normal olduğunu göstermez.
• "Tansiyon ilacı bir kez başlanınca bağımlılık yapar." Tansiyon ilaçları bağımlılık yapmaz. Uzun süre kullanılmaları, hipertansiyonun çoğu zaman uzun süreli bir durum olmasından kaynaklanır.
• "Tuzu azalttım, artık ilaca gerek yok." Tuzu azaltmak çok değerlidir; ancak ilaç ihtiyacını tek başına ortadan kaldırmayabilir. İlaç değişiklikleri hekimle birlikte yapılmalıdır.
• "Limon, sarımsak veya bitki çayları tansiyonu düşürür, ilaç yerine kullanılabilir." Bu tür ürünler ilaç tedavisinin yerini tutmaz. Bazı bitkisel ürünler ilaçlarla etkileşime de girebilir; kullanmadan önce hekiminize veya eczacınıza danışın.
• "Tansiyon sadece yaşlıların sorunudur." Hipertansiyon yaşla daha sık görülse de gençlerde de ortaya çıkabilir.

Kontrole giderken

Muayeneden daha fazla verim almak için evde aldığınız ölçümleri tarih ve saatleriyle birlikte götürün; kullandığınız tüm ilaçları, bitkisel ürünleri ve takviyeleri listeleyin; baş ağrısı, baş dönmesi veya ilaç yan etkisi gibi yaşadığınız şikâyetleri not edin. Aklınıza takılan soruları önceden yazmanız da görüşmeyi kolaylaştırır.