Kolesterol testi: LDL, HDL ve trigliserit

Kolesterol nedir, neden ölçülür?

Kolesterol, vücudun hücre zarlarını, bazı hormonları ve D vitaminini üretmek için ihtiyaç duyduğu, yağ benzeri bir maddedir. Vücut ihtiyacı olan kolesterolün önemli bir kısmını karaciğerde üretir; bir kısmı da besinlerle alınır. Kolesterol kanda yağ ve proteinden oluşan "lipoprotein" adlı taşıyıcılarla dolaşır.

Kandaki kolesterol fazla olduğunda zamanla damar duvarlarında birikerek plak oluşturabilir. Bu süreç (ateroskleroz) damarları daraltır ve kalp krizi, inme ve bacak damar hastalığı riskini artırır. MedlinePlus, LDL kolesterolün atardamarlardaki tıkanıkların ana kaynağı olduğunu belirtir.

Yüksek kolesterolün belirtisi yoktur. Bu nedenle risk taşıyan kişilerde ve belirli yaş gruplarında, belirti beklenmeden düzenli test yapılması önerilir.

Lipid profilinde neler ölçülür?

MedlinePlus ve NHS'ye göre bir lipid profilinde şu değerler yer alabilir:

• Total kolesterol: Kandaki toplam kolesterol miktarı.
• LDL kolesterol (düşük yoğunluklu lipoprotein): "Kötü" kolesterol olarak bilinir. Damar duvarında birikerek tıkanıklıklara yol açabilir.
• HDL kolesterol (yüksek yoğunluklu lipoprotein): "İyi" kolesterol olarak bilinir. MedlinePlus'a göre fazla LDL'nin vücuttan uzaklaştırılmasına yardımcı olur. NHS, HDL'nin yüksek olmasının kalp sorunları ve inme olasılığını azaltabileceğini belirtir.
• HDL dışı (non-HDL) kolesterol: NHS'nin tanımıyla total kolesterol ile HDL arasındaki farktır. LDL dahil, damar duvarında birikme eğilimindeki tüm kolesterol türlerini kapsar.
• Trigliseritler: Kanda bulunan bir yağ türü. Vücut, kullanmadığı fazla enerjiyi trigliserit olarak depolar. Yüksek trigliserit de kalp-damar riskiyle ilişkilidir; çok yüksek değerler pankreas iltihabına yol açabilir.

Bazı raporlarda total kolesterolün HDL'ye oranı gibi hesaplanmış değerler de bulunur.

Kimler, ne sıklıkla yaptırmalı?

MedlinePlus, ABD'deki önerileri şöyle özetler:

• Çocuklar ve gençler: İlk test 9 ile 11 yaş arasında, ardından beş yılda bir. Ailesinde yüksek kolesterol veya erken yaşta kalp hastalığı olan çocuklarda test 2 yaş gibi erken bir dönemde başlayabilir.
• Genç erişkinler: Beş yılda bir
• 45–65 yaş arası erkekler ve 55–65 yaş arası kadınlar: Bir ila iki yılda bir
• 65 yaş üzeri: Her yıl

NHS ise daha önce hiç test yaptırmamış olup 40 yaşın üzerinde olan, fazla kilolu olan ya da ailesinde yüksek kolesterol veya kalp sorunu bulunan kişilerin aile hekiminden kolesterol testi istemesini önerir.

MedlinePlus'a göre şu risk etkenlerinden biri varsa test daha sık yapılabilir:

• Ailede kalp hastalığı öyküsü
• Yüksek tansiyon
• Tip 2 diyabet
• Sigara kullanımı
• Fazla kilo veya obezite
• Hareketsiz yaşam
• Doymuş yağdan zengin beslenme

Türkiye'de de aile hekimleri, yaşa ve risk durumuna göre kolesterol taramasını periyodik sağlık kontrollerinin bir parçası olarak isteyebilir.

Test nasıl yapılır?

NHS'ye göre test genellikle koldan iğneyle alınan kanla yapılır ve örnek laboratuvara gönderilir. Bazı sağlık kontrollerinde ve eczanelerde parmak ucundan alınan bir damla kanla, birkaç dakikada sonuç veren cihazlar da kullanılabilir. Parmak ucu ölçümleri tarama için yararlı olabilir; ancak tedavi kararları genellikle laboratuvar sonucuna göre verilir.

NHS, laboratuvar sonucunun genellikle birkaç gün içinde çıktığını belirtir; birçok merkezde aynı gün de sonuç alınabilir.

Aç karnına mı yapılmalı?

Bu konu kaynaklar arasında farklı ifade edilir ve uygulama değişmektedir:

• NHS, total kolesterol, HDL ve HDL dışı kolesterol düzeylerinin test öncesinde yemek yenip yenmemesinden pek etkilenmediğini, çoğu kişinin aç kalmasına gerek olmadığını belirtir. Kurum yine de bazı durumlarda 12 saate kadar aç kalınmasının istenebileceğini ekler.
• MedlinePlus, test öncesinde 9 ile 12 saat aç kalmanızın istenebileceğini belirtir.

Açlık özellikle trigliserit değerini etkiler. Trigliseritiniz daha önce yüksek çıktıysa ya da hekiminiz özellikle istemişse aç gitmeniz gerekebilir. Aynı kan alımında açlık gerektiren başka testler de varsa, laboratuvarın verdiği talimata uyun. Aç kalınması istendiğinde su içmek genellikle serbesttir; ilaçlarınızı nasıl kullanacağınızı ise hekiminize sorun.

Sonuçlar ne anlama gelir?

NHS, sağlıklı yetişkinler için genel hedef değerleri mmol/L birimiyle şöyle verir:

• Total kolesterol: 5 mmol/L'nin altında
• HDL ("iyi") kolesterol: Erkeklerde 1,0 mmol/L'nin, kadınlarda 1,2 mmol/L'nin üzerinde
• HDL dışı ("kötü") kolesterol: 4 mmol/L'nin altında

Türkiye'deki laboratuvarlar sonuçları çoğunlukla farklı bir birimle (mg/dL) raporlar. Bu nedenle kendi raporunuzdaki birime ve laboratuvarın verdiği referans aralığına bakmanız gerekir.

Önemli bir nokta: "Hedef değer" herkes için aynı değildir. Daha önce kalp krizi geçirmiş, diyabeti olan veya kalp-damar riski çok yüksek kişilerde LDL için çok daha düşük hedefler belirlenir. Riski düşük kişilerde ise hafif yükseklikler önce yaşam tarzı değişiklikleriyle ele alınabilir.

Risk hesaplaması

NHS'ye göre aile hekimi kolesterol düzeyini; yaş, tansiyon ve diğer sağlık sorunlarıyla birlikte değerlendirerek kalp-damar hastalığı riskini tahmin eder. Kurum, bu değerlendirmenin önümüzdeki on yılda kalp veya dolaşım sorunu yaşama olasılığını gösteren bir risk skoruyla yapılabildiğini belirtir. Türkiye'de de hekimler benzer risk hesaplama araçlarını kullanabilir. Tedavi kararı, tek bir kolesterol değerine değil, bu bütüncül risk değerlendirmesine dayanır.

Sonuçları etkileyebilecek durumlar

Kolesterol değerleri bazı durumlarda geçici olarak değişebilir ya da başka bir sorunun işareti olabilir:

• Yakın zamanda geçirilen ağır hastalık, ameliyat veya kalp krizi
• Gebelik
• Tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi)
• Kontrolsüz diyabet, böbrek ve karaciğer hastalıkları
• Bazı ilaçlar
• Aşırı alkol kullanımı (özellikle trigliseritleri yükseltebilir)

Bu nedenle beklenmedik bir sonuçta hekiminiz testi tekrarlayabilir ya da tiroid testleri gibi ek tetkikler isteyebilir.

Sonuç yüksek çıkarsa ne olur?

Yüksek kolesterol saptandığında hekiminiz önce genel riskinizi değerlendirir. Ardından şunlar gündeme gelebilir:

• Yaşam tarzı değişiklikleri: Doymuş yağı azaltan, lif yönünden zengin beslenme; düzenli fiziksel aktivite; sigarayı bırakma; fazla kiloyu azaltma; alkolü sınırlama
• İlaç tedavisi: Risk düzeyine göre kolesterol düşürücü ilaçlar önerilebilir. İlacın türüne ve miktarına hekiminiz karar verir.
• Ailesel yüksek kolesterol araştırması: Çok yüksek değerlerde veya ailede erken yaşta kalp hastalığı varsa, kalıtsal bir durumdan şüphelenilebilir ve aile bireylerinin de test yaptırması önerilebilir.
• Kontrol testleri: Tedavinin etkisini görmek için belirli aralıklarla test tekrarlanır.

Trigliserit yüksek çıktıysa

Trigliserit, kolesterolden farklı bir yağ türüdür ve beslenmeden kolesterole göre daha fazla etkilenir. Yüksek trigliserit; fazla kilo, hareketsizlik, şekerli ve rafine karbonhidratlı beslenme, aşırı alkol kullanımı, kontrolsüz diyabet ve bazı ilaçlarla ilişkili olabilir. Test öncesinde yemek yenmişse değer geçici olarak yüksek çıkabilir; bu durumda hekim testi aç karnına tekrarlamak isteyebilir. Çok yüksek trigliserit düzeyleri pankreas iltihabı riskini artırabildiği için daha hızlı değerlendirme gerektirir. Yaşam tarzı değişiklikleri trigliseritleri düşürmede çoğu zaman belirgin etki gösterir; gerekirse hekim ilaç tedavisini değerlendirir.