Prematüre (erken doğan) bebek: olası sorunlar, bakım ve takip

Prematüre bebek kime denir?

DSÖ, gebeliğin 37. haftası tamamlanmadan canlı doğan bebekleri prematüre (erken doğmuş) olarak tanımlar. MedlinePlus da prematüre bebeği, 37 tam haftadan önce, yani beklenen doğum tarihinden üç haftadan daha erken doğan bebek olarak tanımlar.

DSÖ, erken doğumu gebelik haftasına göre üç gruba ayırır:

• Aşırı erken doğum: 28. haftadan önce
• Çok erken doğum: 28 ile 32. haftalar arası
• Orta-geç erken doğum: 32 ile 37. haftalar arası

Bu ayrım önemlidir; çünkü bebeğin ihtiyaç duyacağı bakım ve karşılaşabileceği sorunlar, doğduğu haftaya göre büyük farklılık gösterir. "Düşük doğum ağırlığı" ise bebeğin doğum ağırlığının düşük olmasını anlatır; prematüre bebeklerde sık görülür, ancak zamanında doğan bazı bebekler de düşük ağırlıkta olabilir.

DSÖ'ye göre 2020 yılında dünyada yaklaşık 13,4 milyon bebek erken doğmuştur. DSÖ, erken doğuma bağlı sorunların beş yaş altı çocuk ölümlerinin önde gelen nedeni olduğunu da belirtir. Bu nedenle erken doğumun önlenmesi ve erken doğan bebeklere uygun bakımın sağlanması önemli bir halk sağlığı önceliğidir.

Erken doğumun nedenleri ve risk etkenleri

Erken doğumun her zaman belirgin bir nedeni bulunmaz. MedlinePlus'a göre erken doğum riskini artıran başlıca etkenler şunlardır:

• Annenin sağlık sorunları: Diyabet, kalp hastalığı ve böbrek hastalığı gibi kronik hastalıklar; bkz. Gebelik diyabeti
• Çoğul gebelik: İkiz, üçüz gibi gebelikler
• Rahim ağzı yetmezliği: Rahim ağzının zamanından önce açılması
• Enfeksiyonlar
• Gebelik zehirlenmesi (preeklampsi): Bkz. Preeklampsi
• Plasentanın erken ayrılması
• Annenin yaşı: 16 yaşından küçük ya da 35 yaşından büyük olması
• Gebelik takibinin yetersizliği ve madde kullanımı

MedlinePlus, gebelik öncesinde ve gebelik boyunca erken ve düzenli doğum öncesi bakımın prematüre doğum riskini azaltmaya yardımcı olduğunu belirtir. Gebelik takibi hakkında bilgi için bkz. Gebelik takibi. Erken doğumun habercisi olabilecek belirtiler için bkz. Erken doğum belirtileri.

Gebelikte riski azaltmak için

Erken doğumun her zaman önüne geçilemez; ancak bazı adımlar riski azaltmaya yardımcı olabilir:

• Gebelik planlanıyorsa öncesinde hekim değerlendirmesinden geçmek ve kronik hastalıkları kontrol altına almak
• Gebelik boyunca düzenli kontrollere gitmek; MedlinePlus erken ve düzenli doğum öncesi bakımın önemini vurgular
• Sigara, alkol ve madde kullanmamak
• İdrar yaparken yanma, ateş ya da vajinal akıntıda değişiklik gibi enfeksiyon belirtilerinde hekime başvurmak
• Düzenli kasılmalar, bel ağrısı, kasıkta baskı ya da vajinadan sıvı gelmesi gibi erken doğum belirtilerini bilmek ve bu durumda beklemeden başvurmak

Erken doğum riski taşıyan gebelerde hekim, DSÖ'nün de önerdiği bebeğin akciğerlerini doğuma hazırlamaya yönelik tedaviler gibi seçenekleri değerlendirebilir.

Prematüre bebeğin özellikleri

MedlinePlus'a göre prematüre bebekler nefes almakta ve vücut ısısını korumakta zorlanabilir. Doğduğu haftaya bağlı olarak şu özellikler görülebilir:

• Düşük doğum ağırlığı
• İnce, parlak ve altındaki damarların görülebildiği deri
• Vücutta ince tüyler (lanugo)
• Yumuşak kulak kıkırdağı
• Kas tonusunun düşük olması
• Emme ve yutma refleksinin henüz yeterince gelişmemiş olmasına bağlı beslenme güçlüğü

Olası sağlık sorunları

MedlinePlus'a göre prematüre bebeklerde şu sorunlar daha sık görülür:

• Solunum sorunları: Akciğerler yeterince gelişmediği için solunum sıkıntısı sendromu ve zatürre görülebilir.
• Beyinde kanama veya beyin dokusunda hasar
• Kansızlık (anemi) ve düşük kan şekeri
• Sarılık: Deride ve gözlerde sararma; bkz. Yenidoğan sarılığı
• Ağır bağırsak iltihabı (nekrotizan enterokolit)
• Enfeksiyon ve sepsis

Prematüre bebeklerde gözün ağ tabakasındaki damarların gelişimini etkileyen prematüre retinopatisi de görülebilir; bu nedenle doğduğu haftaya ve ağırlığına göre belirlenen bebeklere düzenli göz muayenesi yapılır.

Yenidoğan yoğun bakımda bakım

MedlinePlus'a göre prematüre bebekler, organları yeterince gelişene kadar yenidoğan yoğun bakım ünitesinde izlenir. Bu süreçte uygulanan başlıca bakım ve tedaviler şunlardır:

• Kuvöz: Bebeğin vücut ısısını korumak için ısısı ayarlanabilen kapalı yatak
• Solunum desteği: Gerektiğinde solunum makinesi ya da burundan sürekli pozitif hava yolu basıncı (CPAP)
• Beslenme desteği: Emme ve yutma gelişene kadar mideye uzanan ince bir tüple beslenme
• Sürekli izlem: Kalp atışı, solunum ve oksijen düzeyinin cihazlarla takibi

MedlinePlus'a göre bu dönemde kan gazı ölçümü, kan şekeri ve bilirubin (sarılık) düzeyleri gibi kan testleri ile akciğer grafisi gibi tetkikler yapılabilir.

DSÖ'nün önerdiği bakım uygulamaları

DSÖ, erken doğan bebeklerin bakımında şu kanıta dayalı uygulamaları önerir:

• Kanguru bakımı: Bebeğin anne ya da babasının çıplak göğsüne ten tene temas edecek şekilde yerleştirilmesi; DSÖ bu bakımın doğumdan hemen sonra başlatılmasını önerir.
• Emzirmeye erken başlanması: Bkz. Emzirme teknikleri
• Bebeğin sıcak tutulması ve enfeksiyonların tedavisi
• Gerektiğinde CPAP ile solunum desteği

DSÖ ayrıca erken doğum tehdidi olan gebelerde doğum öncesi kortikosteroid uygulaması, doğumu geciktirmeye yönelik tedaviler ve zarların erken yırtıldığı durumlarda antibiyotik gibi uygulamaları sayar. Bu kararlar gebeliği izleyen hekim tarafından verilir.

Taburculuk ve evde bakım

Prematüre bebek, genellikle kendi kendine nefes alabildiğinde, vücut ısısını koruyabildiğinde, ağızdan beslenebildiğinde ve düzenli kilo almaya başladığında taburcu edilir. Taburculuk zamanını bebeğin durumu belirler.

Evde dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar:

• Güvenli uyku: Bebeği sırtüstü, düz ve sert bir yüzeyde, kendi yatağında yatırın; bkz. Güvenli bebek uykusu
• Enfeksiyondan korunma: Bebeğe dokunmadan önce elleri yıkayın, hasta kişilerle teması sınırlayın.
• Beslenme: Hekiminizin ve hemşirenizin önerdiği beslenme planına uyun; bebeğin kilo alımını kontrollerde izletin.
• Aşılar: Aşı takvimini aksatmayın; bkz. Bebek aşı takvimi

Uzun dönem izlem

MedlinePlus'a göre tıptaki gelişmeler prematüre bebeklerin sağkalımını belirgin şekilde artırmıştır; ancak bazı bebeklerde uzun süreli akciğer hastalığı, gelişimde gecikme ve görme sorunları gibi sorunlar görülebilir. DSÖ de hayatta kalan bazı bebeklerde öğrenme güçlükleri, görme ve işitme sorunları gibi ömür boyu sürebilen etkiler olabileceğini belirtir.

Bu nedenle prematüre bebeklerin taburculuktan sonra da düzenli izlenmesi önemlidir:

• Büyüme ve gelişim izlemi: Gelişim değerlendirilirken çoğu zaman bebeğin "düzeltilmiş yaşı" (beklenen doğum tarihine göre hesaplanan yaş) dikkate alınır. Bkz. Bebek gelişim basamakları
• Göz muayeneleri: Prematüre retinopatisi açısından
• İşitme taraması: Bkz. Yenidoğan işitme taraması

Aileler için destek

Bebeğin beklenenden erken doğması ve yoğun bakımda kalması aileler için zor bir deneyimdir. Bu süreçte bebeğinizin bakımına mümkün olduğunca katılmak, sorularınızı ekibe açıkça sormak ve kendi dinlenme ihtiyaçlarınızı ihmal etmemek önemlidir. Anne sütünü sağarak bebeğe ulaştırmak da yoğun bakım döneminde annenin katkı sağlayabileceği önemli bir adımdır. Doğum sonrası dönemde annenin ruh sağlığı da yakından izlenmelidir; bkz. Doğum sonrası depresyon.