Bebek gelişim basamakları: ay ay neler beklenir?

Gelişim basamakları nedir?

CDC'ye göre ilk adımı atmak, ilk kez gülümsemek ve "bay bay" diye el sallamak gibi beceriler gelişim basamaklarıdır. Çocuklar oyun oynama, öğrenme, konuşma, davranma ve hareket etme biçimleriyle gelişimlerini gösterir. Bu yazıda CDC'nin kullandığı dört alan esas alınmıştır:

• Sosyal ve duygusal gelişim: Gülümseme, insanları tanıma, duygu gösterme
• Dil ve iletişim: Sesler, heceler, kelimeler, jestler
• Bilişsel gelişim (öğrenme, düşünme, sorun çözme): Nesneleri inceleme, saklanan nesneyi arama
• Hareket ve fiziksel gelişim: Baş kontrolü, dönme, oturma, yürüme, el becerileri

Aşağıdaki listeler CDC'nin yaş basamaklarından derlenmiştir. Bir bebeğin bu yaşa geldiğinde bu becerilerin çoğunu yapması beklenir; bazı becerileri biraz daha erken ya da biraz daha geç kazanması da olağandır. Listeler bir sınav değil, bebeğinizi tanımanıza ve gerektiğinde hekiminizle konuşmanıza yardımcı olacak bir rehberdir.

İlk aylar: 2. ay ve 4. ay

2. ay

• Sosyal-duygusal: Konuşulunca ya da kucağa alınınca sakinleşir, yüzünüze bakar, size gülümser.
• Dil-iletişim: Ağlama dışında sesler çıkarır, yüksek seslere tepki verir.
• Bilişsel: Hareket ettiğinizde sizi gözüyle izler, bir oyuncağa birkaç saniye bakar.
• Hareket: Yüzüstü yatarken başını kaldırır, kollarını ve bacaklarını hareket ettirir, ellerini kısa süreliğine açar.

4. ay

• Sosyal-duygusal: İlginizi çekmek için kendiliğinden gülümser, güldürmeye çalıştığınızda kıkırdar.
• Dil-iletişim: "Ooo", "aaa" gibi sesler çıkarır (agulama), siz konuşunca sesle karşılık verir, sesinize doğru başını çevirir.
• Bilişsel: Acıktığında meme ya da biberonu görünce ağzını açar, ellerini ilgiyle inceler.
• Hareket: Kucağınızdayken başını desteksiz dik tutar, eline verilen oyuncağı tutar, oyuncaklara kolunu savurur, ellerini ağzına götürür, yüzüstü yatarken dirsekleri ya da ön kolları üzerinde kalkar.

6. ay ve 9. ay

6. ay

• Sosyal-duygusal: Tanıdık kişileri bilir, aynada kendine bakmaktan hoşlanır, kahkaha atar.
• Dil-iletişim: Sizinle sırayla ses çıkarır, dudaklarıyla "pırr" sesi çıkarır, ciyaklar.
• Bilişsel: Nesneleri keşfetmek için ağzına götürür, istediği oyuncağa uzanır, yemek istemediğinde dudaklarını kapatır.
• Hareket: Yüzüstünden sırtüstüne döner, yüzüstü yatarken kollarını düzleştirerek kalkar, otururken elleriyle destek alır.

Ek gıdaya geçiş dönemiyle ilgili bilgi için Ek gıdaya geçiş yazısına bakabilirsiniz.

9. ay

• Sosyal-duygusal: Yabancılardan çekinir, size yapışır; mutluluk, üzüntü, öfke, şaşkınlık gibi farklı yüz ifadeleri gösterir; adı söylenince bakar; siz gidince tepki verir; ce-e oyununda güler.
• Dil-iletişim: "Mamama", "bababa" gibi farklı heceler çıkarır, kucağa alınmak için kollarını kaldırır.
• Bilişsel: Gözden kaybolan kaşık ya da oyuncağı arar, iki nesneyi birbirine vurur.
• Hareket: Kendi başına oturma pozisyonuna geçer, desteksiz oturur, nesneleri bir elinden diğerine aktarır, yiyecekleri parmaklarıyla kendine doğru çeker.

1 yaştan 2 yaşa

1 yaş

• Sosyal-duygusal: Sizinle el çırpma gibi oyunlar oynar.
• Dil-iletişim: "Bay bay" diye el sallar, anne ya da babasına "anne", "baba" gibi özel bir adla seslenir, "hayır" sözünü anlar ve kısa bir an durur.
• Bilişsel: Bir küpü bardağın içine koymak gibi nesneleri kaba yerleştirir, sizin sakladığınız oyuncağı arar.
• Hareket: Tutunarak ayağa kalkar, mobilyalara tutunarak yürür, siz tutarken kapaksız bardaktan içer, küçük yiyecek parçalarını başparmağı ve işaret parmağıyla alır.

15. ay ve 18. ay

15. ayda bebek diğer çocukları taklit eder, ilgisini çeken nesneleri size gösterir, sevgi gösterir; "anne-baba" dışında bir-iki kelime söylemeye çalışır, tanıdık nesneler adlandırıldığında onları tanır, bir şey istemek için parmağıyla gösterir; birkaç adımı kendi başına atar ve parmaklarıyla kendi kendine yemek yer.

18. ayda çocuk sizden uzaklaşırken yakında olup olmadığınızı kontrol eder, ilginç bir şeyi göstermek için parmağıyla işaret eder; "anne-baba" dışında üç ya da daha fazla kelime söylemeye çalışır, "Onu bana ver" gibi jest gerektirmeyen tek basamaklı yönergeleri izler; ev işlerinde sizi taklit eder. Hareket açısından kimseye ve hiçbir şeye tutunmadan yürür, karalama yapar, kaşık kullanmaya çalışır, kanepeye ya da sandalyeye yardımsız çıkıp iner.

Bu nedenle "bebek ne zaman yürür?" sorusunun yanıtı tek bir ay değildir: CDC listelerinde bebeklerin çoğu 1 yaşında tutunarak yürür, 15. ayda birkaç bağımsız adım atar ve 18. ayda tutunmadan yürür.

2 yaş

• Sosyal-duygusal: Başkası üzüldüğünde ya da ağladığında bunu fark eder; yeni bir durumda nasıl tepki vereceğini anlamak için yüzünüze bakar.
• Dil-iletişim: Sorduğunuzda kitaptaki resimleri gösterir, "Daha süt" gibi en az iki kelimeyi birleştirir, istendiğinde en az iki vücut bölümünü gösterir, öpücük göndermek ya da başıyla "evet" demek gibi jestler kullanır.
• Bilişsel: Bir elinde bir şey tutarken diğer eliyle iş yapar, oyuncaklardaki düğme ve anahtarları kullanmaya çalışır, aynı anda birden fazla oyuncakla oynar.
• Hareket: Topa tekme atar, koşar, yardımla ya da yardımsız birkaç basamak çıkar, kaşıkla yemek yer.

Gelişimi nasıl destekleyebilirsiniz?

Konuşmayı desteklemek

NHS'nin önerileri yaşa göre şöyle özetlenebilir:

• 0–6 ay: Bebeğinizi yakın tutup yüzüne bakarak konuşun; besleme, alt değiştirme ve banyo sırasında ne yaptığınızı anlatın; şarkı söyleyin; çıkardığı sesleri taklit ederek karşılık verin.
• 6–12 ay: Gördüğünüz nesneleri gösterip adlandırın; birlikte kitaplara bakın; ce-e gibi sıra almalı oyunlar oynayın. NHS emziğin yalnızca uyku sırasında kullanılmasını ve 12. aya kadar bırakılmasını önerir.
• 12–18 ay: Yanlış söylediği kelimeyi eleştirmeden doğru biçimiyle tekrarlayın; seçenekler sunun ("Elma mı muz mu?"); hareketli tekerlemeler söyleyin.
• 18–24 ay: Kelimeleri farklı durumlarda tekrar edin, kısa ve basit yönergeler verin, "Burnun nerede?" gibi gösterme oyunları oynayın ve günlük televizyon süresini sınırlayın.

NHS, evde birden fazla dil konuşuluyorsa ebeveynlerin kendilerini en rahat hissettikleri dilde konuşmasının uygun olduğunu belirtir.

Hareketi desteklemek

NHS, uyanıkken ve gözetim altında yapılan "karın üstü zamanının" bebeğin oturma ve emekleme için gereken kasları güçlendirdiğini belirtir. Doğumdan itibaren önce göğsünüzün üzerinde, sonra yerde, kısa ve sık aralıklarla başlayıp süreyi giderek artırabilirsiniz. Karın üstü zamanı yalnızca bebek uyanıkken yapılmalıdır; uyku için güvenli yatış pozisyonu hakkında bilgi için Güvenli bebek uykusu yazısına bakabilirsiniz.

NHS, yürüteç, ana kucağı ve hoplatıcı gibi araçların uzun süre kullanılmasının oturma ve yürümeyi geciktirebileceğini, bu araçların bir seferde 20 dakikadan uzun kullanılmamasını önerir. Yürümeye başlayan çocukların gün içine yayılmış şekilde günde en az 180 dakika (3 saat) fiziksel olarak aktif olması gerektiğini; uzun süre ekran karşısında kalmanın ya da puset, oto koltuğu veya mama sandalyesinde bağlı tutulmanın küçük çocuklar için iyi olmadığını vurgular.

Türkiye'de bebek izlemleri

T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğünün bebek, çocuk ve ergen izlem protokollerine göre her bebeğin ilk 1 yaşta en az 9 kez, 6 yaşına kadar ise toplam 16 kez izlenmesi öngörülür. İlk izlem doğumda yapılır; ardından ilk hafta, 15. gün, 41. gün, 2. ay, 3. ay, 4. ay, 6. ay ve 9. ay izlemleri gelir. Bu izlemlerin doğum dışındakilerden aile hekimleri sorumludur. Bir yaşından sonra 12., 18., 24., 30., 36., 48. ve 60. aylarda izlem yapılır. Protokole göre her izlemde aşılar kontrol edilir, yaşa uygun taramalar yapılır, gelişim izlenir ve desteklenir; beslenme, bakım, iletişim ve kazalardan korunma konularında danışmanlık verilir. Protokolde bu sıklıkların en az izlem sayıları olduğu, risk durumlarında izlemlerin daha sık planlanması gerektiği de belirtilir.

Bu izlemleri aksatmamak, gelişimdeki olası sorunların erken fark edilmesine yardımcı olur. Aşı takvimiyle ilgili bilgi için Bebek aşı takvimi yazısına bakabilirsiniz.

Hangi doktora gidilir?

Bebeğinizin gelişimiyle ilgili ilk başvuru noktası, düzenli izlemleri yapan aile hekiminiz ya da çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanıdır. Gerekli görülürse çocuk nörolojisi, çocuk ve ergen ruh sağlığı, odyoloji (işitme) ya da fizik tedavi gibi alanlara yönlendirme yapılabilir. Konuşma gecikmesiyle ilgili bilgi için konuşma gecikmesi sayfasına, gelişim değerlendirmesi yapan doktorlar için çocuk gelişim değerlendirmesi sayfasına bakabilirsiniz.