Gebelik diyabeti nedir, nasıl yönetilir?

Gebelik diyabeti nedir?

İnsülin, kandaki şekerin (glukozun) hücrelere geçerek enerji olarak kullanılmasını sağlayan bir hormondur. Gebelikte plasentadan salgılanan bazı hormonlar insülinin etkisini azaltır. Bu, bebeğe yeterli besin ulaşması için gebeliğin doğal bir parçasıdır; ancak vücut bu durumu dengelemek için daha fazla insülin üretmek zorunda kalır. NHS'nin açıklamasına göre bazı kadınlarda vücut, gebeliğin artan ihtiyacını karşılayacak kadar insülin üretemez ve kan şekeri yükselir. Bu duruma gebelik diyabeti (gestasyonel diyabet) denir.

CDC, gebelik diyabetinin genellikle gebeliğin 24. haftası civarında ortaya çıktığını belirtir. ABD'de her yıl gebeliklerin yüzde 5 ile 9'unun gebelik diyabetinden etkilendiğini aktarır. Gebelik diyabeti, gebelikten önce var olan tip 1 veya tip 2 diyabetten farklıdır; ancak bazı kadınlarda daha önce fark edilmemiş bir diyabet ilk kez gebelikte ortaya çıkabilir.

Kimler risk altında?

Gebelik diyabeti herhangi bir gebede gelişebilir; ancak bazı durumlar riski artırır. NHS ve CDC'nin sıraladığı risk etkenleri şöyle özetlenebilir:

• Daha önceki bir gebelikte gebelik diyabeti geçirmiş olmak
• Daha önce iri bir bebek doğurmuş olmak (NHS 4,5 kilogram ve üzerini örnek verir)
• Fazla kilolu olmak (NHS, beden kitle indeksinin 30'un üzerinde olmasını risk etkeni olarak sayar)
• Ailede, özellikle birinci derece akrabalarda diyabet bulunması
• Polikistik over sendromu (PKOS)
• İleri anne yaşı (NHS 40 yaş üzerini risk etkeni olarak sayar)
• Daha önce obezite cerrahisi geçirmiş olmak
• Bazı etnik kökenlere mensup olmak

Bu risk etkenlerinden birinin bulunması gebelik diyabeti gelişeceği anlamına gelmez; yalnızca tarama ve takibin önemini artırır. Risk etkeni olmayan kadınlarda da gebelik diyabeti görülebilir.

Belirtileri nelerdir?

Gebelik diyabeti çoğu zaman hiçbir belirti vermez. CDC de durumun sıklıkla belirtisiz seyrettiğini ve bu nedenle test yapılmasının önemli olduğunu vurgular. Kan şekeri belirgin şekilde yükseldiğinde şu belirtiler görülebilir:

• Artmış susama hissi
• Sık idrara çıkma
• Ağız kuruluğu
• Yorgunluk
• Bulanık görme
• Genital bölgede kaşıntı veya tekrarlayan mantar enfeksiyonları

NHS, bu belirtilerin bir kısmının gebelikte zaten sık görüldüğünü ve gebelik diyabetine özgü olmadığını hatırlatır. Belirti olmaması, gebelik diyabeti olmadığı anlamına gelmez.

Gebelik diyabeti nasıl saptanır?

Gebelik diyabetinin saptanmasında en sık kullanılan yöntem oral glukoz tolerans testidir (OGTT), halk arasındaki adıyla şeker yükleme testi. CDC'ye göre testler çoğunlukla gebeliğin 24 ile 28. haftaları arasında yapılır; risk etkenleri olan kadınlarda daha erken test yapılabilir. NHS de risk etkenleri bulunan gebelere 24–28. haftalar arasında OGTT yapıldığını belirtir.

NHS'nin tarif ettiği şekliyle testte önce aç karnına kan alınır, ardından şekerli bir içecek içilir ve belirli bir süre sonra yeniden kan alınarak kan şekerinin nasıl değiştiği değerlendirilir. Test sırasında oturarak beklemek, yemek yememek ve sigara içmemek gerekir. Testin nasıl yapılacağı ve hangi değerlerin gebelik diyabeti kabul edileceği, uygulanan test protokolüne göre değişebilir; gebelik takibinizi yapan hekiminiz sizi bilgilendirecektir.

Bazı durumlarda gebeliğin başında açlık kan şekeri veya HbA1c gibi testlerle önceden var olan bir diyabet olup olmadığı da araştırılır.

Gebelik diyabeti anne ve bebek için ne gibi riskler taşır?

Kan şekeri iyi kontrol edildiğinde gebelik diyabeti olan kadınların çoğu sağlıklı bir gebelik geçirir ve sağlıklı bebekler doğurur. Ancak kan şekeri yüksek seyrederse bazı riskler artabilir. NHS'nin sıraladığı olası sorunlar şunlardır:

• Bebeğin normalden iri olması: Bu durum doğumu zorlaştırabilir, doğum sırasında müdahale veya sezaryen olasılığını artırabilir.
• Amniyon sıvısının fazla olması (polihidramnios): Erken doğuma ve başka sorunlara yol açabilir.
• Erken doğum
• Preeklampsi (gebelik zehirlenmesi): Gebelikte tansiyon yüksekliği ve organ etkilenmesiyle seyreden bir durumdur.
• Doğumdan sonra bebekte kan şekeri düşüklüğü ve sarılık: Bu nedenle bebeğin kan şekeri doğumdan sonra izlenebilir.
• Ölü doğum: NHS bunun seyrek olduğunu belirtir.

Uzun vadede anne için en önemli konu, ileride tip 2 diyabet gelişme riskidir. CDC, gebelik diyabeti geçiren kadınların yaklaşık yarısında daha sonra tip 2 diyabet geliştiğini belirtir.

Gebelik diyabeti nasıl yönetilir?

Gebelik diyabetinin yönetiminde amaç, kan şekerini hekimin belirlediği hedef aralıklarda tutmaktır. Bunun için genellikle bir ekip çalışması yapılır: kadın hastalıkları ve doğum veya perinatoloji uzmanı, gerektiğinde endokrinoloji uzmanı, diyetisyen ve diyabet eğitim hemşiresi.

Beslenme düzeni

NHS, kan şekeri kontrolünde beslenme değişikliklerinin temel olduğunu belirtir. Genel olarak şu ilkeler önerilir:

• Öğünleri düzenli saatlerde yemek, öğün atlamamak
• Şekerli içecekler, tatlılar ve beyaz unlu ürünler yerine tam tahıllar, baklagiller ve sebzeleri tercih etmek
• Karbonhidratları gün içine dengeli şekilde dağıtmak ve porsiyon miktarlarına dikkat etmek
• Her öğüne protein ve lifli besinler eklemek

Kişiye özel beslenme planı, diyetisyen ve hekim tarafından gebeliğin ihtiyaçları gözetilerek hazırlanmalıdır. Gebelikte kendi kendinize katı bir diyet uygulamak ya da öğünleri çok kısıtlamak, bebeğin büyümesi için gereken besinlerin alınmasını engelleyebilir.

Fiziksel aktivite

Düzenli fiziksel aktivite, kasların kandaki şekeri kullanmasına yardım ederek kan şekerini düşürmeye katkıda bulunur. Yemeklerden sonra yapılan kısa yürüyüşler pek çok gebe için uygun bir başlangıçtır. Gebelikte hangi tür ve yoğunlukta egzersizin uygun olduğunu hekiminize danışın.

Kan şekeri takibi

Gebelik diyabeti tanısı alan kadınlara genellikle evde parmak ucundan kan şekeri ölçmeleri önerilir. Ölçümlerin ne zaman ve ne sıklıkla yapılacağı, hedef değerler ve sonuçların nasıl kaydedileceği hekim veya diyabet eğitim hemşiresi tarafından anlatılır. Bazı merkezlerde sürekli glukoz izleme sensörleri de kullanılabilir.

İlaç tedavisi

Beslenme ve aktivite değişikliklerine rağmen kan şekeri hedeflere ulaşmazsa ilaç tedavisi gerekebilir. NHS ve CDC, bu durumda tabletler ya da insülin kullanılabileceğini belirtir. İlaç tedavisi gerekmesi bir başarısızlık değildir; bebeğin ve annenin sağlığını korumanın bir yoludur. Hangi ilacın ne miktarda kullanılacağına yalnızca hekim karar verir.

Gebelik takibi ve doğum planı

Gebelik diyabeti olan kadınlar daha sık kontrol edilir. Bebeğin büyümesi ve amniyon sıvısı ultrasonla izlenebilir, gebeliğin son dönemlerinde NST gibi testlerle bebeğin durumu değerlendirilebilir. Doğumun zamanı ve şekli, kan şekerinin kontrolüne, bebeğin büyüklüğüne ve diğer etkenlere göre hekim tarafından planlanır.

Doğumdan sonra ne olur?

NHS'ye göre gebelik diyabeti çoğunlukla doğumdan sonra kendiliğinden düzelir. Ancak doğumdan sonraki haftalarda diyabetin devam edip etmediğini anlamak için kan şekeri testi yapılması önerilir. Bunun yanında:

• İleride tip 2 diyabet riski arttığı için, gebelik diyabeti geçiren kadınların düzenli aralıklarla kan şekeri kontrolü yaptırması önerilir.
• Sağlıklı beslenme, düzenli fiziksel aktivite ve sağlıklı kilonun korunması bu riski azaltmaya yardımcı olabilir.
• Emzirme, hem bebek hem anne için yararlıdır.
• Bir sonraki gebeliği planlarken gebelik öncesi danışmanlık almak ve erken dönemde kan şekerini değerlendirmek önemlidir; çünkü gebelik diyabeti sonraki gebeliklerde yeniden görülebilir.