Yenidoğan sarılığı nedir, ne zaman tehlikelidir?

Yenidoğan sarılığı nedir?

Bilirubin, yaşlanan alyuvarların parçalanması sırasında oluşan sarı renkli bir maddedir. Normalde karaciğer bilirubini işler ve dışkıyla vücuttan atılmasını sağlar. MedlinePlus, yenidoğanlarda bu sürecin yetişkinlere göre farklı işlediğini açıklar: Bebekler doğumdan sonra eski alyuvarlarını yenileriyle değiştirirken daha fazla bilirubin üretir. NHS ise yenidoğan bebeğin karaciğerinin doğumdan hemen sonra tam kapasiteyle çalışamadığını, bu nedenle bilirubinin kanda birikebildiğini belirtir.

Bilirubin kanda yükseldiğinde cilde ve gözün beyaz kısmına geçerek sarı bir renk verir. Buna "fizyolojik sarılık" denir ve bebeklerin büyük bölümünde bir miktar görülür.

Belirtiler nelerdir?

NHS ve MedlinePlus'a göre yenidoğan sarılığının başlıca belirtileri şunlardır:

• Cildin sararması; sarılık genellikle önce yüzde ve başta başlar, sonra göğse, karına ve bacaklara doğru yayılır.
• Gözlerin beyaz kısmının sararması.
• Dil altı ve damak gibi ağız içi bölgelerin sarımsı görünmesi.

Koyu tenli bebeklerde cildin sarardığını fark etmek daha zor olabilir. Bu durumda gözlerin beyaz kısmına, avuç içlerine, ayak tabanlarına ve ağız içine bakmak yardımcı olur.

Sarılığa bazen başka belirtiler de eşlik edebilir: koyu sarı renkli idrar (yenidoğanın idrarı normalde renksize yakındır) ve açık renkli, soluk dışkı (normalde sarı-turuncu olmalıdır). Bu iki belirti karaciğer veya safra yollarıyla ilgili bir soruna işaret edebileceği için mutlaka hekime bildirilmelidir.

Sarılık ne zaman başlar, ne zaman geçer?

MedlinePlus'a göre sarılık çoğunlukla doğumdan sonraki 2. ile 4. günler arasında ortaya çıkar ve genellikle iki hafta içinde tedavi gerekmeden geçer. NHS de sarılığın yaklaşık 3. günde en belirgin hâle geldiğini ve çoğunlukla iki hafta içinde düzeldiğini belirtir.

İlk 24 saat içinde ortaya çıkan sarılık ise beklenen bir durum değildir ve hemen değerlendirilmelidir. Benzer şekilde, iki haftadan uzun süren sarılık da hekime danışılması gereken bir durumdur.

Yenidoğan sarılığının türleri ve nedenleri

Fizyolojik sarılık

En sık görülen türdür. Yukarıda anlatıldığı gibi yenidoğanın bilirubin üretiminin fazla, karaciğerinin ise henüz olgunlaşmakta olmasından kaynaklanır.

Emzirmeyle ilişkili sarılık

MedlinePlus, ilk günlerde emzirmenin henüz yeterince oturmadığı durumlarda bebeğin yeterli süt alamamasına bağlı olarak sarılığın belirginleşebileceğini anlatır. Bebek yeterli beslenemediğinde daha az dışkılar ve bilirubin vücuttan daha yavaş atılır; sıvı kaybı da gelişebilir.

Anne sütü sarılığı

Bazı sağlıklı ve iyi emen bebeklerde sarılık birinci haftadan sonra ortaya çıkar, 2. ve 3. haftalarda en yüksek düzeye ulaşır. MedlinePlus, bunun anne sütündeki bazı maddelerin bilirubinin yıkımını etkilemesiyle ilgili olabileceğini belirtir. Bu durum genellikle zararsızdır; emzirmeye ara verilip verilmeyeceğine yalnızca hekim karar vermelidir.

Diğer nedenler

NHS, daha seyrek görülen nedenler arasında anne ile bebek arasındaki kan grubu uyuşmazlığını, enfeksiyonları, karaciğer ve safra yolu sorunlarını ve Gilbert sendromu gibi kalıtsal durumları sayar. G6PD eksikliği gibi alyuvarların daha kolay parçalanmasına yol açan durumlar da sarılığı artırabilir. Erken doğan (prematüre) bebekler sarılık açısından daha yakından izlenir.

Sarılık nasıl değerlendirilir?

Bebekler doğumdan sonraki günlerde sarılık açısından kontrol edilir. MedlinePlus, bebeklerin doğumdan sonraki ilk 5 gün içinde bir sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmesi gerektiğini belirtir. Hekim ya da ebe bebeği muayene eder ve gerekirse bilirubin düzeyini ölçer.

Bilirubin ölçümü iki şekilde yapılabilir:

• Ciltten ölçüm: Alına veya göğse tutulan bir cihazla iğnesiz bir ön ölçüm yapılabilir.
• Kan testi: Topuktan ya da damardan alınan az miktarda kanla bilirubin düzeyi ölçülür.

Hekim, ölçülen değeri bebeğin kaç saatlik olduğuna, doğum haftasına ve risk etkenlerine göre değerlendirir. Gerekirse sarılığın nedenini araştırmak için kan grubu, hemogram gibi ek testler istenebilir.

Yenidoğan sarılığı nasıl tedavi edilir?

Hafif sarılıkların çoğu tedavi gerektirmez. Tedavi kararı bilirubinin düzeyine, yükselme hızına ve bebeğin yaşına göre verilir.

Sık ve etkili beslenme

NHS ve MedlinePlus, bebeğin günde 8–12 kez beslenmesinin bilirubinin dışkıyla atılmasına yardımcı olduğunu belirtir. Emzirmede zorluk yaşıyorsanız ebe, hemşire veya emzirme danışmanından destek almak önemlidir.

Fototerapi (ışık tedavisi)

Bilirubin belirli bir düzeyin üzerine çıktığında en sık kullanılan tedavi fototerapidir. Bebek, yalnızca bez bağlanmış ve gözleri korunmuş şekilde özel bir ışığın altına yatırılır. Bu ışık ciltteki bilirubinin vücuttan daha kolay atılabilen bir biçime dönüşmesini sağlar. NHS, fototerapinin çoğunlukla yaklaşık 48 saat sürdüğünü belirtir. Tedavi sırasında beslenmeye devam edilir.

Daha ileri tedaviler

Çok seyrek olarak, bilirubin fototerapiye rağmen tehlikeli düzeylere ulaşırsa bebeğin kanının bir kısmının değiştirildiği kan değişimi (exchange transfüzyon) veya damar yoluyla verilen bazı ilaçlar gerekebilir. Bu tedaviler hastanede, yenidoğan yoğun bakım koşullarında uygulanır.

Evde güneş ışığı önerilir mi?

Bebeği sarılık için doğrudan güneş ışığına çıkarmak güvenli ve güvenilir bir tedavi yöntemi değildir; bebeğin cildi kolayca yanabilir ve vücut ısısı düzensizleşebilir. Tedavi gerekip gerekmediğine hekim karar vermelidir.

Evde sarılığı nasıl gözlemlersiniz?

Hastaneden taburcu olduktan sonraki ilk günler, sarılığın en belirgin hâle gelebileceği dönemdir. Bu nedenle ebeveynlerin evde dikkatli gözlem yapması önemlidir. Aşağıdaki öneriler yardımcı olabilir:

• Gün ışığında bakın. Bebeğin cildini ve gözlerini, mümkünse pencere kenarında doğal ışıkta inceleyin. Yapay ışık sarılığı olduğundan farklı gösterebilir.
• Cilde hafifçe bastırın. Açık tenli bebeklerde alın veya burun ucuna parmakla hafifçe bastırıp çektiğinizde cilt sarı görünüyorsa sarılık olabilir.
• Yayılımı izleyin. Sarılık yüzden göğse, karına ve bacaklara doğru ilerliyorsa bu, düzeyin arttığını düşündürebilir.
• Beslenmeyi kaydedin. Günde kaç kez beslendiğini, bez sayısını ve dışkının rengini not edin. Yeterli beslenen bir bebeğin ıslak ve kirli bez sayısı günler içinde artar; dışkı da koyu yeşil-siyah renkten sarıya döner.
• Kontrol randevularını aksatmayın. Hastaneden çıkarken size verilen kontrol tarihine, bebeğiniz iyi görünse bile mutlaka gidin.

Evde yapılan bu gözlemler bilirubin ölçümünün yerini tutmaz; yalnızca ne zaman yardım almanız gerektiğini fark etmenize yardımcı olur. Bebeğin sarılığından emin olamıyorsanız hekime göstermek her zaman daha güvenlidir.

Risk etkenleri

Bazı bebeklerde sarılığın belirginleşme olasılığı daha yüksektir. Erken doğum (37. haftadan önce), ilk günlerde emzirmenin yeterince oturmaması, doğumda kafada belirgin şişlik ya da morluk olması, anne ile bebek arasında kan grubu uyuşmazlığı ve daha önceki bir kardeşin sarılık nedeniyle tedavi görmüş olması bu etkenler arasında sayılabilir. Bu bebekler hekim tarafından daha yakından izlenir.

Sarılık neden ciddiye alınmalı?

Sarılığın büyük çoğunluğu zararsız olsa da MedlinePlus, çok yüksek bilirubin düzeylerinin beyne zarar verebileceğini ve bu duruma "kernikterus" dendiğini belirtir. Kernikterus seyrek görülür, ancak kalıcı sorunlara yol açabileceği için önlenmesi çok önemlidir. Bu nedenle sarılığı fark etmek, bebeği düzenli kontrollere götürmek ve uyarı işaretlerini bilmek gerekir.