Gebelik takibi: hangi haftada hangi kontrol yapılır?

Gebelik takibi neden önemlidir?

Gebelik çoğu zaman sağlıklı ilerler; ancak yüksek tansiyon (preeklampsi), gebelik diyabeti, kansızlık, idrar yolu enfeksiyonu veya bebeğin büyümesiyle ilgili sorunlar belirti vermeden başlayabilir. Düzenli kontroller bu durumların erken fark edilmesini sağlar.

Sağlık Bakanlığı rehberi, izlemlerde yalnız muayene ve testlerin değil, gebenin bilgilendirilmesinin, duygusal ve sosyal açıdan desteklenmesinin ve tehlike işaretleri konusunda bilgilendirilmesinin de bakımın parçası olduğunu vurgular. Rehber, risk değerlendirmesinde tek bir kritere bile "evet" denmesi hâlinde gebenin kadın hastalıkları ve doğum uzmanı bulunan bir sağlık kuruluşuna yönlendirilmesini ister.

Türkiye'de gebelik takibi aile hekimleri ile kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarının birlikte çalışmasıyla sürdürülür. Gebeliğinizi öğrendiğinizde aile hekiminize ya da kadın doğum uzmanına başvurarak takibinizi başlatabilirsiniz. Gebelik haftanızı nasıl hesaplayacağınızı öğrenmek için Gebelik haftası hesaplama yazısına bakabilirsiniz.

Birinci izlem: ilk 14 hafta

Rehbere göre ilk izlem gebeliğin ilk 14 haftası içinde yapılır ve diğer izlemlere göre daha uzun sürer. 14. haftadan sonra fark edilen gebeliklerde, gebelik haftası ne olursa olsun ilk başvuru "ilk izlem" olarak değerlendirilir.

Bu izlemde genellikle:

• Ayrıntılı öykü alınır: Kronik hastalıklar, sürekli kullanılan ilaçlar, önceki gebelik ve doğumlar, akraba evliliği, ailede kalıtsal hastalıklar, sigara ve alkol kullanımı, aşı durumu ve son adet tarihi sorulur.
• Muayene yapılır: Boy, kilo, tansiyon ve nabız ölçülür; rahim büyüklüğünün gebelik haftasıyla uyumu ve bebeğin kalp atımı değerlendirilir.
• Tahliller istenir: Tam idrar tahlili ve idrar kültürü, tam kan sayımı, kan grubu (anne ve babanın), hepatit B taraması, sifiliz taraması, TSH (tiroid testi) ve gebenin bilgisi ve onayıyla HIV testi.
• Risk değerlendirmesi yapılır: Gebelik diyabeti açısından risk taşıyan kişilerde erken şeker testi planlanır; preeklampsi ve pıhtı riski değerlendirilir.
• Tarama testleri anlatılır: Bebekteki kromozom farklılıklarına yönelik tarama seçenekleri hakkında bilgi verilir.
• Destekler planlanır: Demir ve D vitamini desteği ile aşılar (tetanoz, hepatit B, grip sezonunda grip aşısı) gözden geçirilir. Hangi desteğin ne zaman başlanacağına hekiminiz karar verir.

NHS de ilk randevunun en kapsamlı görüşme olduğunu, sağlık geçmişinizin ayrıntılı konuşulduğunu, tansiyon ve idrar kontrolü yapıldığını ve tarama seçeneklerinin anlatıldığını belirtir.

İlk trimesterde ultrason ve tarama

Rehber, 11–14. haftalar arasında ultrasonla ense kalınlığı ölçümü ve kombine tarama testinin seçenek olarak sunulmasını belirtir. NHS'ye göre bu dönemdeki ultrason, tahmini doğum tarihini belirlemeye, bebeğin gelişimini değerlendirmeye ve çoğul gebeliği saptamaya da yardımcı olur. Tarama testleri hakkında ayrıntılı bilgi için Gebelikte tarama testleri yazısına bakabilirsiniz.

İkinci izlem: 18–24. haftalar

Bu izlemde ilk izlemdeki muayene tekrarlanır ve aradan geçen sürede ortaya çıkan yakınmalar sorulur. Rehbere göre:

• Kilo alımı ve rahim yüksekliğinin gebelik haftasına uygunluğu kontrol edilir.
• Tam idrar tahlili ve tam kan sayımı tekrarlanır.
• Nöral tüp defekti (omurilik ve beyin gelişimiyle ilgili doğumsal sorunlar) taramasına yönelik kan testi planlanabilir.
• Ayrıntılı ultrason yapılır: Bebek sayısı, kalp atımı, büyüme ölçümleri, plasentanın yeri ve amniyon sıvısı miktarı değerlendirilir. Rehber, 18–22. haftalarda ultrasonla bebeğin yapısal gelişiminin taranmasını önerir. NHS bu incelemeyi 18–21. haftalar arasında yapılan "20. hafta taraması" olarak anar.
• Daha önce erken doğum öyküsü olan gebelerde rahim ağzı uzunluğu ölçülebilir.

Bu izlemde ayrıca bebek hareketlerinin hissedilmemesi, hızlı kilo alımı ve tehlike işaretleri konusunda bilgi verilir.

Üçüncü izlem: 24–28. haftalar

• Şeker yükleme testi: Rehbere göre yüksek risk grubunda olmayan tüm gebelere 24–28. haftalar arasında gebelik diyabetine yönelik şeker tarama testi yapılır. Ayrıntılar için Gebelik diyabeti yazısına bakabilirsiniz.
• Kan ve idrar tahlilleri: Tam kan sayımı ve tam idrar tahlili yinelenir.
• Rh uyuşmazlığı: Annenin kan grubu Rh negatif, babanınki Rh pozitif ise rehberde tanımlanan testler yapılır ve gerekirse koruyucu iğne uygulanır.
• Ödem kontrolü: Rehber, gebeliğin son aylarında ayak bileklerinde şişmenin sık görüldüğünü; ancak ellerde ve göz kapaklarında şişmenin preeklampsinin ilk belirtisi olabileceğini belirtir.
• Doğuma hazırlık: Doğumun nerede ve kim tarafından yapılacağı, emzirme ve doğum sonrası doğum kontrolü konuları konuşulmaya başlanır.

Dördüncü izlem: 36–38. haftalar

Son izlemde muayene tekrarlanır, bebeğin rahim içindeki pozisyonu (baş aşağı olup olmadığı) değerlendirilir ve emzirmeye hazırlık açısından meme muayenesi yapılır. Tam kan sayımı ve tam idrar tahlili yinelenir. Bebeğin ters gelmesi gibi bir durumdan şüphelenilirse uzman değerlendirmesine yönlendirilir. Doğum eylemi, doğum belirtileri ve hastaneye ne zaman gidileceği konuşulur. Bu konuda Doğum belirtileri yazısına bakabilirsiniz.

Kontroller arasında neler izlenir?

Dört izlem, Bakanlığın hedeflediği en az sayıdır; birçok gebede kontroller daha sık yapılır. NHS, ilk gebelikte en az 10, sonraki gebeliklerde en az 7 doğum öncesi randevu ve 2 ultrason öngörür; bu randevularda düzenli olarak tansiyon ölçülür, idrar test edilir, karın büyüklüğü ölçülür ve ruh sağlığı da sorulur.

Kontrol sayısının artırıldığı durumlar arasında yüksek tansiyon, diyabet, tiroid hastalığı gibi kronik hastalıklar, önceki gebeliklerde sorun yaşanmış olması, çoğul gebelik ve bebeğin büyümesinde sorun bulunması sayılabilir. Bu durumda takibinize perinatoloji (riskli gebelikler) uzmanı da katılabilir.

İzlemler arasında kendinizi gözlemlemeniz de önemlidir: Bebek hareketlerinin değişip değişmediğini fark etmek, düzenli beslenmek ve önerilen destekleri aksatmamak takibin parçasıdır. Beslenme için Gebelikte beslenme yazısına bakabilirsiniz.

Kontrollere hazırlıklı gitmek

Sağlık Bakanlığı rehberi, her izlemde yapılan işlemlerin kayıt altına alınmasını ve gebeye bir sonraki izlem tarihinin yazılı olduğu bir randevu kartı verilmesini öngörür. Rehber ayrıca gebelerin gebe bilgilendirme sınıflarına yönlendirilmesini önerir. Kontrollerden daha fazla yararlanmak için:

• Bir sonraki kontrol tarihini ve hangi testlerin yapılacağını not edin.
• Önceki tahlil ve ultrason sonuçlarınızı, kullandığınız ilaç ve takviyelerin listesini yanınızda bulundurun.
• Son kontrolden bu yana yaşadığınız yakınmaları ve aklınıza takılan soruları önceden yazın.
• Yaşadığınız ilde gebe bilgilendirme sınıfı olup olmadığını aile hekiminize sorun.

Hangi doktora gidilir?

Gebelik takibi aile hekiminiz ve kadın hastalıkları ve doğum uzmanı tarafından yapılır. Riskli gebeliklerde perinatoloji uzmanının görüşü alınabilir. Kronik bir hastalığınız varsa (örneğin diyabet, tiroid hastalığı, epilepsi) ilgili branş hekiminiz de sürece katılır. Sağlık Bakanlığı rehberi, izlemlerin birinci ve ikinci basamağın koordineli çalışmasıyla sürdürülmesini ve gerektiğinde izlem sayısının artırılmasını öngörür.