Gizli şeker (prediyabet) nedir? Belirtileri ve önlenmesi

Prediyabet (gizli şeker) nedir?

NIDDK prediyabeti, kan şekeri (glukoz) düzeyinin normalden yüksek olduğu ama tip 2 diyabet tanısı koyduracak kadar yükselmediği durum olarak tanımlar. Prediyabet çoğu zaman insülin direnciyle birlikte gelişir.

İnsülin direnci nedir? İnsülin, pankreastan salgılanan ve kandaki şekerin hücrelere girmesini sağlayan bir hormondur. NIDDK'ye göre insülin direncinde vücut insüline olması gerektiği gibi yanıt vermez. Pankreas bir süre daha fazla insülin üreterek bunu dengelemeye çalışır; zamanla bu yetmediğinde kan şekeri yükselir. Bkz. İnsülin direnci nedir?

NIDDK'ye göre 2021 yılında ABD'de 18 yaş ve üzerindeki yaklaşık 97,6 milyon kişide prediyabet vardı. Bu, prediyabetin çok yaygın olduğunu ve pek çok kişinin bunu bilmeden yaşadığını gösterir.

"Gizli şeker" ifadesi neyi kapsar?

Türkçede "gizli şeker" ifadesi günlük dilde farklı anlamlarda kullanılabilir. Tıbbi açıdan karşılığı prediyabettir ve hangi testle saptandığına göre şu adlarla da anılır:

• Bozulmuş açlık glukozu: Açlık kan şekerinin hafif yüksek olması
• Bozulmuş glukoz toleransı: Şeker yükleme testinin ikinci saatinde değerin hafif yüksek çıkması
• HbA1c'nin prediyabet aralığında olması

Gizli şeker belirtileri var mı?

NIDDK'ye göre insülin direnci ve prediyabeti olan kişilerde genellikle hiçbir belirti yoktur. CDC de prediyabetin yıllarca belirgin belirti vermeden sürebildiğini vurgular. Bu nedenle "belirtim yok, demek ki şekerim yok" düşüncesi yanıltıcı olabilir.

NIDDK, bazı kişilerde diyabete benzer belirtiler görülebildiğini belirtir. Şu belirtiler kan şekerinin diyabet düzeyine yükselmiş olabileceğini düşündürür ve değerlendirme gerektirir:

• Çok su içme ve sık idrara çıkma
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Sürekli yorgunluk
• Bulanık görme
• Yaraların geç iyileşmesi, sık tekrarlayan enfeksiyonlar

Tip 2 diyabet hakkında ayrıntı için Tip 2 diyabet nedir? yazısına bakabilirsiniz.

Prediyabet yalnızca şeker sorunu değildir

CDC'ye göre prediyabet yalnızca tip 2 diyabet riskini değil, kalp hastalığı ve inme riskini de artırır. Bu nedenle prediyabet saptanan kişilerde hekim genellikle tansiyon, kolesterol, bel çevresi ve sigara kullanımı gibi kalp-damar risk etkenlerini de birlikte değerlendirir. Bu etkenlerin birlikte ele alınması, yalnızca kan şekerine odaklanmaktan daha kapsamlı bir korunma sağlar. Kalp sağlığını destekleyen alışkanlıklar için Kalp sağlığı için yaşam tarzı yazısına bakabilirsiniz.

Gizli şeker nasıl anlaşılır? Tanı testleri

Prediyabet yalnızca kan testleriyle anlaşılır. NIDDK'ye göre üç test kullanılır ve prediyabet aralıkları şöyledir:

• HbA1c (üç aylık ortalama şeker): Yüzde 5,7 ile 6,4 arası. Aç olmak gerekmez. Bkz. HbA1c testi nedir?
• Açlık plazma glukozu: Birimi mg/dL olan bu testte değerin 100 ile 125 arasında olması. En az sekiz saatlik açlık gerekir. Bkz. Açlık kan şekeri testi
• Ağızdan şeker yükleme testi (OGTT): Şekerli içecek içildikten iki saat sonra ölçülen değerin (mg/dL birimiyle) 140 ile 199 arasında olması.

Bazı laboratuvarlar sonuçları farklı birimlerle (örneğin mmol/L veya mmol/mol) raporlayabilir; raporunuzdaki birimi ve laboratuvarın referans aralığını dikkate alın. Tanı genellikle tek bir sonuca dayanmaz; hekim gerekirse testi tekrarlatabilir ya da başka bir testle doğrulayabilir.

Tetkiklerin yapıldığı merkezler için şeker yükleme testi (OGTT) ve HbA1c sayfalarına bakabilirsiniz.

Kimler risk altında? Kimler test yaptırmalı?

CDC ve NIDDK'ye göre prediyabet riskini artıran başlıca etkenler şunlardır:

• Fazla kilo veya obezite, özellikle bel çevresinin geniş olması
• Yaş: CDC 45 yaş ve üzerini, NIDDK 35 yaş ve üzerini risk etkeni olarak verir
• Anne, baba veya kardeşte tip 2 diyabet
• Hareketsiz yaşam; CDC haftada üç kezden az fiziksel aktivite yapmayı risk etkeni olarak sayar
• Daha önce gebelik diyabeti geçirmek ya da yaklaşık 4 kilogramdan (9 pound) ağır bir bebek doğurmak
• Polikistik over sendromu (PKOS). Bkz. PKOS nedir?
• NIDDK'ye göre sigara içmek veya sigara dumanına maruz kalmak
• NIDDK'ye göre uyku apnesi ve Cushing sendromu gibi bazı hastalıklar
• NIDDK'ye göre kortizon türü ilaçlar (glukokortikoidler) ve bazı psikiyatri ilaçları gibi bazı ilaçlar

Bu risk etkenlerinden birini taşıyorsanız, belirti olmasa bile kan şekeri testi yaptırma konusunu aile hekiminizle konuşun.

Gizli şeker geçer mi? Önleme ve yaşam tarzı

Prediyabet, tip 2 diyabetin kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez. CDC, prediyabeti tip 2 diyabeti önlemek için bir fırsat olarak tanımlar. Önerilen başlıca adımlar şunlardır:

Kilo vermek

CDC ve NIDDK'ye göre başlangıç vücut ağırlığının yüzde 5–7'sini kaybetmek tip 2 diyabet gelişme riskini azaltır. Örneğin 100 kilogram ağırlığındaki biri için bu, yaklaşık 5–7 kilogramlık bir kayıp demektir. Bkz. Sağlıklı kilo verme

Düzenli fiziksel aktivite

CDC haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş ya da benzeri orta şiddette aktivite önerir; bu, örneğin haftada beş gün günde 30 dakika anlamına gelir. Bkz. Haftada ne kadar egzersiz yapmalı?

Yaşam tarzı değişikliği programları

CDC'ye göre ABD'deki Ulusal Diyabet Önleme Programı'na katılan kişilerde tip 2 diyabet riski yüzde 58 oranında, 60 yaş üzerindekilerde ise yüzde 71 oranında azalmıştır. Bu sonuçlar, yapılandırılmış bir yaşam tarzı programına uzun süre katılan kişilere aittir ve herkes için aynı sonucu göstermez; ancak alışkanlık değişikliklerinin etkisini ortaya koyar.

Beslenme

Şekerli içecekleri ve rafine karbonhidratları azaltmak, lifli besinleri ve sebzeleri artırmak, porsiyonları kontrol etmek kilo yönetimine ve kan şekerinin dengelenmesine yardımcı olur. Bkz. Diyabetten korunma ve Şeker tüketimi nasıl azaltılır?

İlaç tedavisi

NIDDK, bazı kişilerde yaşam tarzı değişikliklerine ek olarak hekimin ilaç tedavisi önerebileceğini belirtir. İlaç gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir; kendi başınıza "şeker düşürücü" ürünler kullanmayın.

Yaşam tarzı değişiklikleriyle bazı kişilerde kan şekeri değerleri normal aralığa dönebilir. Ancak risk etkenleri sürdüğü için düzenli kontrollere devam etmek önemlidir.

Prediyabet için hangi doktora gidilir?

• Aile hekimi: Tarama testleri, ilk değerlendirme ve yaşam tarzı danışmanlığı için uygun başlangıç noktasıdır.
• İç hastalıkları: Prediyabet ve eşlik eden yüksek tansiyon, yüksek kolesterol gibi risk etkenlerinin birlikte değerlendirilmesi için.
• Endokrinoloji ve metabolizma: Test sonuçları belirsizse, PKOS gibi hormonal bir durum eşlik ediyorsa ya da ilaç tedavisi düşünülüyorsa.
• Diyetisyen: Kişiye uygun beslenme planı için hekim yönlendirmesiyle.

Bulunduğunuz yerdeki uzmanları prediyabet konu sayfasından, insülin direnci konu sayfasından veya endokrinoloji branş sayfasından görebilirsiniz.