Açlık kan şekeri testi nedir? Sonuç nasıl yorumlanır?

Açlık kan şekeri testi nedir?

MedlinePlus'a göre kan şekeri testi, kandaki glukoz düzeyini ölçer. Glukoz, vücudun başlıca enerji kaynağı olan bir şeker türüdür. Yediğimiz besinlerdeki karbonhidratlar sindirilerek glukoza dönüşür ve kana geçer; pankreastan salgılanan insülin hormonu bu şekerin hücrelere girmesini sağlar.

Açlık kan şekeri, yemekten kaynaklanan dalgalanmalar ortadan kalktıktan sonra, vücudun dinlenme hâlindeki şeker düzeyini gösterir. Bu nedenle yemek yedikten sonra ölçülen değerlerden farklıdır ve yorumlanması için açlık koşuluna uyulması önemlidir.

Kan şekeri testinin türleri

MedlinePlus ve NIDDK'ye göre kan şekerini değerlendirmek için farklı testler kullanılır:

• Açlık kan şekeri (açlık plazma glukozu): En az 8 saatlik açlıktan sonra ölçülür.
• Rastgele (tokluk) kan şekeri: Günün herhangi bir saatinde, yemekten sonra da ölçülebilir. Diyabet belirtileri olan kişilerde kullanılır.
• Ağızdan şeker yükleme testi (OGTT): Açlık kanı alındıktan sonra şekerli bir içecek içilir ve belirli aralıklarla yeniden kan alınır. NIDDK'ye göre diyabet ve prediyabet tanısında ikinci saat değeri kullanılır.
• Gebelik diyabeti tarama testi: MedlinePlus'a göre gebelikte açlık gerektirmeyen, şekerli içecekten bir saat sonra kan alınan bir tarama testidir; sonuç yüksekse OGTT ile doğrulama yapılır.
• HbA1c: Son yaklaşık üç ayın ortalama kan şekerini gösterir ve açlık gerektirmez. Bkz. HbA1c testi nedir?

Açlık kan şekeri ne zaman ve nasıl ölçülür?

MedlinePlus ve NIDDK'ye göre açlık kan şekeri testinden önce en az 8 saat aç kalınması gerekir. MedlinePlus, bu sürede sudan başka bir şey yenip içilmemesi gerektiğini belirtir. Bu nedenle test genellikle sabah, gece boyunca aç kalındıktan sonra yapılır.

Test günü için pratik öneriler:

• Önceki akşam yemeğinizi saatini hesaplayarak yiyin; açlık süresini çok uzatmak da gerekmez.
• Su içebilirsiniz; çay, kahve, meyve suyu, sakız ve şeker almayın.
• Düzenli kullandığınız ilaçları almadan önce hekiminize danışın. Özellikle diyabet ilacı veya insülin kullanıyorsanız, açken ilaç almak kan şekerini tehlikeli düzeyde düşürebilir; ne yapacağınızı önceden sorun.
• Kan alma işlemi birkaç dakika sürer; koldaki bir damardan ince bir iğneyle kan alınır.

Açlıkla ilgili ayrıntılı bilgi için Kan tahlili öncesi açlık yazısına bakabilirsiniz.

Açlık kan şekeri kaç olmalı?

NIDDK'nin tanı tablosuna göre açlık plazma glukozu sonuçları, mg/dL birimiyle şöyle yorumlanır:

• 99 ve altı: Normal
• 100–125: Prediyabet (bozulmuş açlık glukozu, halk arasında "gizli şeker")
• 126 ve üzeri: Diyabet

NIDDK, diyabet tanısının genellikle ikinci bir testle doğrulandığını belirtir. Yani tek bir yüksek sonuç, belirti yoksa hemen diyabet tanısı anlamına gelmez; hekim testi tekrarlayabilir ya da HbA1c veya OGTT gibi başka bir testle sonucu doğrulayabilir.

Karşılaştırma için NIDDK'nin diğer testlerdeki eşikleri de şöyledir:

• HbA1c: Yüzde 5,7'nin altı normal, yüzde 5,7–6,4 prediyabet, yüzde 6,5 ve üzeri diyabet
• OGTT ikinci saat değeri (mg/dL birimiyle): 139 ve altı normal, 140–199 prediyabet, 200 ve üzeri diyabet
• Rastgele kan şekeri (mg/dL birimiyle): Diyabet belirtileri olan bir kişide 200 ve üzeri diyabeti gösterir

Bazı laboratuvarlar sonuçları mmol/L birimiyle raporlar. Raporunuzdaki birimi ve laboratuvarın verdiği referans aralığını dikkate alın.

Açlık kan şekeri yüksekliği ne anlama gelir?

Açlık kan şekerinin yüksek çıkması en sık prediyabet veya diyabetle ilişkilidir. Prediyabet hakkında ayrıntı için Gizli şeker (prediyabet) nedir?, diyabet için Tip 2 diyabet nedir? yazılarına bakabilirsiniz.

MedlinePlus'a göre diyabet dışında şu durumlar da kan şekerini yükseltebilir:

• Tiroid bezinin fazla çalışması (hipertiroidi). Bkz. Hipertiroidi belirtileri
• Pankreas hastalıkları
• Ameliyat veya ağır hastalığa bağlı stres
• Böbreküstü bezi hastalıkları
• Bazı ilaçlar

Sonucu etkileyebilecek etkenler

MedlinePlus'a göre ameliyat ya da ciddi bir hastalığın yarattığı stres ve bazı ilaçlar sonucu etkileyebilir. MedlinePlus'ın örnek verdiği ilaç grupları arasında kortizon türü ilaçlar (steroidler), bazı psikiyatri ilaçları, beta blokerler, kolesterol düşürücü statinler, ADE inhibitörü tansiyon ilaçları ve bazı antibiyotikler bulunur. Açlık süresine uyulmaması da sonucu yanlış yüksek çıkarabilir. Kullandığınız ilaçları test öncesinde hekiminize bildirin; ancak hiçbir ilacı kendi başınıza bırakmayın.

Açlık kan şekeri düşüklüğü ne anlama gelir?

NIDDK'ye göre diyabeti olan pek çok kişi için kan şekerinin mg/dL birimiyle 70'in altına inmesi kan şekeri düşüklüğü (hipoglisemi) olarak kabul edilir. Diyabeti olan kişilerde düşüklük; insülin veya bazı şeker düşürücü ilaçlar, öğün atlamak, az karbonhidrat almak, artan fiziksel aktivite ve aç karna alkol kullanımı gibi nedenlerle gelişebilir.

MedlinePlus'a göre diyabeti olmayan kişilerde düşük kan şekeri şu durumlarla ilişkili olabilir:

• Karaciğer veya böbrek hastalığı
• Böbreküstü bezinin az çalışması
• Hipofiz bezi bozuklukları
• Tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi)
• Yetersiz beslenme
• Bazı ilaçlar
• Alkol kullanım bozukluğu

Kan şekeri düşüklüğünün belirtileri

NIDDK'ye göre hafif ve orta düzeyde kan şekeri düşüklüğünde titreme, açlık hissi, yorgunluk, baş dönmesi, sersemlik, şaşkınlık, sinirlilik, hızlı veya düzensiz kalp atışı, baş ağrısı, görme veya konuşma güçlüğü görülebilir. Ağır düşüklükte bilinç kaybı ve nöbet gelişebilir. Gece yaşanan düşüklükler kâbus, giysileri ıslatacak kadar terleme ve uyanınca şaşkınlıkla kendini gösterebilir.

Diyabeti olan kişiler, hekimlerinin verdiği kan şekeri düşüklüğü eylem planını önceden öğrenmelidir. Bilinci yerinde olmayan birine ağızdan yiyecek veya içecek verilmez; 112 aranır.

Kimler test yaptırmalı, ne sıklıkla?

NIDDK'ye göre 35 yaş ve üzerindeki kişilerin ve fazla kilolu ya da obez olup ek risk etkeni taşıyanların diyabet açısından test yaptırması önerilir. NIDDK'nin prediyabet için sıraladığı risk etkenleri arasında ailede diyabet, hareketsiz yaşam, daha önce gebelik diyabeti geçirmek ve polikistik over sendromu bulunur; ayrıntı için Gizli şeker (prediyabet) nedir? yazısına bakabilirsiniz.

NIDDK'ye göre:

• Sonucu normal çıkan yetişkinlerde testin üç yılda bir tekrarlanması önerilir.
• Prediyabeti olanlarda test her yıl tekrarlanmalıdır.

Diyabeti olan kişilerde hangi testlerin ne sıklıkla yapılacağını hekim belirler. Evde parmak ucundan yapılan ölçümler (glukometre) günlük izlem için yararlıdır; tanı için ise laboratuvarda damardan alınan kanla yapılan ölçümler esas alınır.

Açlık kan şekeri için hangi doktora gidilir?

• Aile hekimi: Tarama testi ve sonucun ilk değerlendirmesi için uygun başlangıç noktasıdır.
• İç hastalıkları: Yüksek sonuçların doğrulanması, diyabet ve eşlik eden risk etkenlerinin değerlendirilmesi için.
• Endokrinoloji ve metabolizma: Diyabet tedavisinin planlanması, açıklanamayan kan şekeri düşüklükleri ve hormonal nedenlerin araştırılması için.

Bulunduğunuz yerdeki uzmanları prediyabet, tip 2 diyabet ve hipoglisemi konu sayfalarından veya endokrinoloji branş sayfasından görebilirsiniz; şeker yükleme testi ve HbA1c için OGTT ve HbA1c sayfalarına bakabilirsiniz.