HbA1c (üç aylık şeker) testi nedir?

HbA1c nedir, neyi ölçer?

Kırmızı kan hücrelerinin içinde, oksijen taşıyan hemoglobin adlı bir protein bulunur. CDC'nin açıklamasına göre kana karışan şeker (glukoz), hemoglobine yapışır. Kandaki şeker ne kadar yüksekse ve ne kadar uzun süre yüksek kalırsa, şeker bağlanmış hemoglobin oranı da o kadar artar.

MedlinePlus, HbA1c testinin kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobinin ne kadarının glukozla kaplı olduğunu yüzde olarak ölçtüğünü belirtir. CDC'ye göre kırmızı kan hücreleri yaklaşık üç ayda bir yenilendiği için bu test, yaklaşık son üç aydaki ortalama kan şekeri düzeyini gösterir. Son birkaç haftanın şeker değerleri sonuca daha fazla katkı yapar.

Bu özelliği nedeniyle HbA1c, parmak ucu ölçümü veya açlık kan şekeri gibi testlerden farklı bir bilgi sunar:

• Açlık kan şekeri ve parmak ucu ölçümü: O anki kan şekerini gösterir; yemek, stres, hastalık veya egzersizle gün içinde değişir.
• HbA1c: Uzun dönem ortalamasını gösterir; bir günlük dalgalanmalardan daha az etkilenir.

İki tür bilgi birbirini tamamlar. Diyabet tedavisinde hem günlük ölçümler hem de belirli aralıklarla HbA1c birlikte değerlendirilir.

Hangi amaçlarla kullanılır?

MedlinePlus'a göre HbA1c testi şu amaçlarla istenir:

• Tarama ve tanı: Tip 2 diyabet ve prediyabetin saptanması
• İzlem: Diyabeti veya prediyabeti olan kişilerde kan şekeri kontrolünün ve tedavinin izlenmesi

MedlinePlus, HbA1c'nin tip 1 diyabet tanısında kullanılmadığını, ancak tip 1 diyabetin izleminde kullanılabileceğini belirtir. Tip 1 diyabet çoğu zaman hızlı gelişen belirtilerle ortaya çıkar ve tanısı başka testlerle konur.

Gebelik diyabetinin tanısında ise genellikle şeker yükleme testi (OGTT) kullanılır; gebelikte HbA1c'nin yorumu farklılık gösterebilir.

Kimler test yaptırmalı?

MedlinePlus'ın aktardığı CDC önerilerine göre:

• 45 yaşın üzerindeki kişilerin test yaptırması önerilir. Sonuç normalse tekrar aralığı yaşa ve risk etkenlerine göre belirlenir.
• 45 yaşın altında olup şu risk etkenlerinden birini taşıyanlar da test yaptırmalıdır:
• Fazla kilo veya obezite
• Ailede diyabet öyküsü
• Yüksek tansiyon veya kalp hastalığı
• Fiziksel olarak hareketsiz yaşam
• Daha önce gebelik diyabeti geçirmiş olmak

CDC, prediyabet saptanan kişilerde HbA1c'nin bir ila iki yılda bir tekrarlanmasını, diyabeti olan kişilerde ise yılda en az iki kez yapılmasını önerir. Hekiminiz, tedavinizdeki değişikliklere göre testi daha sık isteyebilir.

Test nasıl yapılır, hazırlık gerekir mi?

MedlinePlus'a göre HbA1c testi için aç kalmak gerekmez; günün herhangi bir saatinde yaptırılabilir. Bir sağlık çalışanı kolunuzdaki bir damardan ince bir iğneyle kan örneği alır; işlem genellikle beş dakikadan kısa sürer. İğne girerken hafif bir batma hissi olabilir ve iğne yerinde küçük bir morarma görülebilir.

Bazı merkezlerde parmak ucundan alınan kanla çalışan hasta başı HbA1c cihazları da kullanılır. Ancak tanı koymak için genellikle laboratuvarda, standartlaştırılmış yöntemlerle yapılan ölçüm esas alınır.

MedlinePlus, kullandığınız tüm ilaç ve ürünleri, ayrıca gebelik durumunuzu hekiminize bildirmenizi önerir; çünkü bazı ilaçlar ve gebelik sonucu etkileyebilir.

Sonuçlar ne anlama gelir?

CDC ve MedlinePlus'a göre HbA1c sonuçları şöyle yorumlanır:

• Yüzde 5,7'nin altı: Normal
• Yüzde 5,7 ile 6,4 arası: Prediyabet
• Yüzde 6,5 ve üzeri: Diyabet

Bazı laboratuvarlar sonucu yüzde yerine mmol/mol birimiyle de raporlayabilir. Raporunuzdaki birimi ve laboratuvarın verdiği referans aralığını dikkate alın.

Tanı genellikle tek bir sonuca dayanmaz. Belirtisi olmayan kişilerde diyabet tanısı için çoğu zaman testin tekrarlanması ya da açlık kan şekeri gibi başka bir testle doğrulanması gerekir. Yorumu, şikâyetleriniz ve diğer test sonuçlarınızla birlikte hekiminiz yapar.

Diyabeti olanlarda hedef

CDC, diyabeti olan çoğu kişi için HbA1c hedefinin yüzde 7 veya altı olduğunu, ancak hedeflerin kişinin sağlık öyküsüne göre değişebileceğini belirtir. Örneğin ileri yaştaki, sık şeker düşmesi yaşayan veya ciddi başka hastalıkları olan kişilerde daha esnek hedefler belirlenebilir; genç ve sağlıklı kişilerde ise daha sıkı hedefler konuşulabilir. Kendi hedefinizi hekiminizle belirleyin.

Tahmini ortalama şeker

CDC, HbA1c değerinin "tahmini ortalama glukoz" adı verilen bir değere dönüştürülebildiğini ve böylece parmak ucu ölçümlerinde gördüğünüz birimle karşılaştırılabildiğini belirtir. Bazı laboratuvar raporlarında bu değer de yer alır. HbA1c yükseldikçe tahmini ortalama şeker de yükselir.

Sonucu etkileyebilecek durumlar

HbA1c, kırmızı kan hücrelerinin ömrüne ve hemoglobinin yapısına bağlı bir testtir. Bu nedenle bu hücreleri etkileyen durumlar sonucu gerçekte olduğundan yüksek ya da düşük gösterebilir. CDC ve MedlinePlus'ın sıraladığı durumlar şunlardır:

• Ağır kansızlık (anemi) ve diğer kan hastalıkları
• Orak hücre anemisi ve talasemi gibi kalıtsal hemoglobin farklılıkları
• Böbrek yetmezliği ve karaciğer hastalığı
• Yakın zamanda yapılmış kan nakli veya kan kaybı
• Bazı ilaçlar
• Gebelik

Bu durumlardan biri varsa hekiminiz HbA1c yerine ya da yanında açlık kan şekeri, şeker yükleme testi veya sürekli glukoz izlemi gibi başka yöntemlere başvurabilir. Türkiye'de talasemi taşıyıcılığı görece sık olduğundan, böyle bir durumunuz varsa bunu hekiminize söylemeniz önemlidir.

HbA1c ve diğer şeker testleri

Diyabet ve prediyabetin değerlendirilmesinde HbA1c tek seçenek değildir. Hekimler duruma göre farklı testleri tek başına ya da birlikte kullanır:

• Açlık kan şekeri: En az sekiz saatlik açlıktan sonra damardan alınan kanda ölçülür. O sabahki şekeri gösterir; hazırlık gerektirir.
• Şeker yükleme testi (OGTT): Açlık kanı alındıktan sonra şekerli bir içecek içilir ve belirli sürelerde yeniden kan alınır. Vücudun şekeri nasıl işlediğini gösterir; gebelik diyabeti taramasında sık kullanılır.
• Rastgele (tokluk) kan şekeri: Belirgin diyabet belirtileri olan kişilerde, açlık beklenmeden alınan kanda yüksek bir değer tanıyı destekleyebilir.
• Parmak ucu ölçümü ve sürekli glukoz izlemi: Diyabeti olan kişilerin günlük takibinde kullanılır. Tanı koymak için değil, tedaviyi yönlendirmek için yararlıdır.

HbA1c'nin aç kalmayı gerektirmemesi ve günlük dalgalanmalardan az etkilenmesi önemli kolaylıklardır. Buna karşılık kan hastalıkları gibi durumlardan etkilenebilmesi ve kısa süreli şeker yükselmelerini veya düşmelerini göstermemesi sınırlılıklarıdır. Bu yüzden hekiminiz, sonuçlar birbiriyle uyumsuz olduğunda başka bir testle doğrulama isteyebilir.

HbA1c yüksek çıkarsa ne olur?

Sonuç prediyabet aralığındaysa bu, ileride tip 2 diyabet gelişme riskinin arttığını gösterir; ancak bu aşamada yaşam tarzı değişiklikleriyle risk azaltılabilir. Hekiminiz şu adımları önerebilir:

• Kilo fazlası varsa kilo vermek
• Düzenli fiziksel aktivite
• Şekerli içecekleri ve rafine karbonhidratları azaltan dengeli beslenme
• Belirli aralıklarla tekrar test

Sonuç diyabet aralığındaysa hekiminiz tanıyı doğrulayacak, tedavi planı oluşturacak ve göz, böbrek, sinir ve kalp-damar sağlığınızı değerlendirmek için ek muayene ve tetkikler isteyecektir. Diyabet eğitimi, tedavinin önemli bir parçasıdır. İlaç başlanıp başlanmayacağına ve hangi ilacın kullanılacağına hekiminiz karar verir.