Tip 2 diyabet nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Tip 2 diyabet nedir?

Yediğimiz besinlerin önemli bir bölümü sindirildikten sonra glukoza, yani şekere dönüşür ve kana geçer. Pankreastan salgılanan insülin hormonu, bu şekerin hücrelere girip enerji olarak kullanılmasını sağlar. Tip 2 diyabette ya hücreler insüline normal yanıt vermez (insülin direnci) ya da zamanla pankreas yeterli insülin üretemez hâle gelir. Sonuçta şeker hücrelere giremez ve kanda birikir.

Hastalık çoğunlukla insülin direnciyle başlar. Pankreas bir süre daha fazla insülin üreterek bu direnci dengelemeye çalışır; ancak bu çaba uzun vadede yetersiz kalır ve kan şekeri yükselmeye başlar.

DSÖ'ye göre diyabetli kişilerin %95'inden fazlası tip 2 diyabetlidir. Eskiden "erişkin tipi diyabet" olarak bilinen bu hastalık artık çocuklarda da giderek daha sık görülmektedir. DSÖ verilerine göre diyabetle yaşayan kişi sayısı 1990'da 200 milyondan 2022'de 830 milyona yükselmiştir; 2022'de 18 yaş ve üzeri yetişkinlerin %14'ü diyabetle yaşıyordu.

Tip 1 ve tip 2 diyabet arasındaki fark

Tip 1 diyabette pankreas insülini çok az üretir ya da hiç üretemez; bu nedenle günlük insülin kullanımı gerekir. Tip 2 diyabette ise sorun çoğunlukla insülinin etkili kullanılamamasıdır ve hastalık yaşam tarzıyla yakından ilişkilidir. Tedavi yaklaşımları da bu nedenle farklıdır.

Tip 2 diyabet belirtileri nelerdir?

Tip 2 diyabetli pek çok kişide hiçbir belirti olmayabilir. Belirtiler genellikle yavaş geliştiği için kişi bunları yorgunluğa, yaşa ya da yoğun tempoya bağlayabilir. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Sürekli susama hissi ve çok su içme
• Normalden sık idrara çıkma, özellikle gece
• Belirgin yorgunluk ve halsizlik
• Çaba göstermeden kilo kaybı
• Bulanık görme
• Yaraların ve kesiklerin geç iyileşmesi
• Sık tekrarlayan genital kaşıntı veya mantar enfeksiyonları
• El ve ayaklarda uyuşma ya da karıncalanma
• Sık acıkma

Belirtilerin olmaması diyabet olmadığı anlamına gelmez. Bu nedenle risk taşıyan kişilerin belirti beklemeden kontrol yaptırması önerilir.

Tip 2 diyabet neden olur? Risk faktörleri

Tip 2 diyabet tek bir nedene bağlı değildir; genetik yatkınlık ile yaşam tarzı etkenleri bir araya gelir. Riski artıran başlıca etkenler şunlardır:

• Fazla kilo veya obezite, özellikle bel çevresinde yağlanma
• Fiziksel olarak hareketsiz bir yaşam
• Ailede (anne, baba, kardeş) tip 2 diyabet öyküsü
• İlerleyen yaş
• Prediyabet (gizli şeker) tanısı almış olmak
• Yüksek tansiyon veya kalp hastalığı
• Polikistik over sendromu (PKOS)
• Gebelikte diyabet (gebelik diyabeti) geçirmiş olmak
• Depresyon

Bazı etnik kökenlerde risk daha yüksektir. Risk faktörlerinin bir kısmı, örneğin yaş ve aile öyküsü değiştirilemez; ancak kilo, beslenme ve hareket gibi etkenler üzerinde çalışmak riski belirgin biçimde azaltabilir.

Tip 2 diyabet nasıl teşhis edilir?

Tanı kan testleriyle konur. En sık kullanılan testler şunlardır:

• Açlık kan şekeri: En az 8 saatlik açlık sonrasında kandaki glukoz düzeyini ölçer.
• HbA1c testi: Son yaklaşık üç ayın ortalama kan şekeri düzeyini yansıtır; açlık gerektirmez.
• Rastgele kan şekeri: Günün herhangi bir saatinde ölçülen değerdir; belirtilerle birlikte yüksek bulunması tanıyı destekler.
• Şeker yükleme testi (OGTT): Şekerli bir içecek içildikten sonra kan şekerinin nasıl değiştiğini gösterir.

Sonuçların değerlendirilmesi ve gerekirse testin tekrarlanması hekim tarafından yapılır. Tek bir yüksek değer her zaman diyabet anlamına gelmez; tanı için belirli ölçütler kullanılır.

Tip 2 diyabet tedavisi nasıl yapılır?

Tedavinin amacı kan şekerini hedef aralıkta tutmak, belirtileri gidermek ve uzun vadeli komplikasyonları önlemektir. Tedavi kişiye göre planlanır ve zaman içinde değişebilir.

Yaşam tarzı değişiklikleri

Tedavinin temel taşıdır ve her aşamada önemini korur:

• Beslenme: Sebze, meyve, baklagil ve tam tahıllardan zengin; şeker ve doymuş yağdan fakir bir beslenme düzeni. Bir diyetisyenden destek almak işinizi kolaylaştırabilir.
• Hareket: DSÖ, haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta egzersiz önerir. Hızlı yürüyüş iyi bir başlangıçtır.
• Kilo yönetimi: Fazla kilolu kişilerde kilo vermek kan şekeri kontrolünü kolaylaştırır.
• Sigarayı bırakmak: Sigara, diyabetin damar hasarı riskini artırır.

İlaç tedavisi

Yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmadığında hekim ağızdan alınan ilaçlar, enjeksiyonla uygulanan ilaçlar veya insülin önerebilir. DSÖ, tip 2 diyabette kullanılan ilaçlar arasında metformin, sülfonilüreler ve SGLT-2 inhibitörlerini sayar. Diyabetli kişilerde tansiyon ve kolesterolün de kontrol altında tutulması gerektiğinden bu sorunlara yönelik ilaçlar da tedaviye eklenebilir. Hangi ilacın uygun olduğuna, kişinin genel sağlık durumu ve diğer hastalıkları göz önüne alınarak hekim karar verir; ilaçlar hekime danışmadan bırakılmamalı veya değiştirilmemelidir.

Düzenli izlem

• Kan şekerinin evde ölçüm cihazıyla veya hekimin önerdiği yöntemle izlenmesi
• Düzenli aralıklarla HbA1c kontrolü
• Tansiyon, kolesterol ve böbrek fonksiyonlarının takibi
• Yılda en az bir kez göz dibi muayenesi
• Ayakların düzenli kontrolü

Tip 2 diyabetin olası komplikasyonları

Kan şekeri uzun süre yüksek kaldığında hem büyük hem küçük damarlar zarar görür. DSÖ'ye göre diyabet kalp, göz, böbrek ve sinirleri etkileyerek şu sorunlara yol açabilir:

• Kalp krizi ve inme
• Görme kaybına kadar ilerleyebilen göz hasarı (diyabetik retinopati)
• Böbrek yetmezliği
• Sinir hasarı (nöropati): el ve ayaklarda uyuşma, his kaybı
• Dolaşım bozukluğu ve sinir hasarına bağlı ayak yaraları; ileri durumlarda ampütasyon

Bu komplikasyonların önemli bir kısmı, kan şekeri, tansiyon ve kolesterolün iyi kontrol edilmesiyle önlenebilir ya da geciktirilebilir. Erken tanı burada büyük fark yaratır.

Tip 2 diyabetten korunmak mümkün mü?

Tip 2 diyabet her zaman önlenemez; ancak risk önemli ölçüde azaltılabilir. Özellikle prediyabet döneminde yapılan değişiklikler hastalığın ortaya çıkışını geciktirebilir veya önleyebilir:

• Sağlıklı bir vücut ağırlığına ulaşmak ve bunu korumak
• Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta hareket etmek
• Şekerli içecekleri ve işlenmiş gıdaları azaltmak
• Tütün ürünlerinden uzak durmak
• Risk taşıyorsanız düzenli kan şekeri kontrolü yaptırmak

Diyabetle günlük yaşam

Diyabet tanısı almak ilk başta bunaltıcı gelebilir; ancak hastalığı yönetmeyi öğrendikçe günlük yaşam büyük ölçüde olağan akışına döner. Aşağıdaki noktalar bu süreçte yol gösterici olabilir:

• Diyabet eğitimi alın: Pek çok sağlık kuruluşunda diyabet hemşireleri ve diyetisyenler, kan şekeri ölçümü, öğün planlama ve ilaç kullanımı konusunda eğitim verir. Bu eğitim, hastalığı kendi kendinize yönetme becerinizi artırır.
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin: Sinir hasarı his kaybına yol açabileceği için küçük yaralar fark edilmeyebilir. Ayaklarınızı her gün gözden geçirin, uygun ayakkabı giyin ve çıplak ayakla yürümekten kaçının.
• Hastalık günlerine hazırlıklı olun: Ateşli bir hastalık, kusma veya ishal kan şekerini beklenmedik şekilde etkileyebilir. Böyle günlerde ilaçlarınızı nasıl kullanacağınızı önceden hekiminizle konuşun.
• Düşük kan şekerini tanıyın: Bazı diyabet ilaçları ve insülin kan şekerinin fazla düşmesine (hipoglisemi) yol açabilir. Titreme, terleme, çarpıntı, açlık hissi ve bilinç bulanıklığı bu durumun işaretleri olabilir; ne yapmanız gerektiğini hekiminizden öğrenin.
• Ruh sağlığınızı ihmal etmeyin: Uzun süreli bir hastalıkla yaşamak yorucu olabilir. Kendinizi sürekli bitkin, umutsuz veya kaygılı hissediyorsanız bunu da hekiminizle paylaşın.
• Ağız ve diş sağlığına dikkat edin: Diyabette diş eti hastalıkları daha sık görülür; düzenli diş hekimi kontrolü önerilir.