İnsülin direnci nedir? Belirtileri ve yönetimi

İnsülin direnci nedir?

Yemek yedikten sonra kan şekeri yükselir ve pankreas insülin salgılar. İnsülin, kandaki şekerin kas, yağ ve karaciğer hücrelerine girmesini sağlayan bir "anahtar" gibi çalışır. İnsülin direncinde bu hücreler anahtara iyi yanıt vermez; şeker hücrelere kolayca giremez.

Vücut bu sorunu bir süre telafi edebilir: pankreas daha fazla insülin üreterek kan şekerini normal aralıkta tutmaya çalışır. Bu dönemde kan şekeri normal görünse de kanda insülin düzeyi yüksektir. Zamanla pankreas artan talebe yetişemez hâle gelir ve kan şekeri yükselmeye başlar. Kan şekerinin normalin üzerinde, ancak diyabet tanısı için gereken düzeyin altında olduğu döneme prediyabet (halk arasında "gizli şeker") denir.

Araştırmacılar insülin direncinin nedenini tam olarak açıklayamasa da fazla vücut yağının, özellikle karın içindeki organların çevresinde biriken yağın (viseral yağ) ve fiziksel hareketsizliğin bu süreçte önemli rol oynadığı bilinmektedir.

İnsülin direnci bir hastalık mı?

İnsülin direnci, tek başına bir hastalıktan çok vücudun metabolizmasındaki bir değişikliği tanımlar. Ancak tip 2 diyabet, metabolik sendrom, karaciğer yağlanması ve kalp-damar hastalıkları gibi pek çok sorunla yakından ilişkilidir. Bu nedenle ciddiye alınması gereken bir uyarı işareti olarak görülmelidir.

İnsülin direncinin nedenleri

Yaşam tarzıyla ilgili nedenler

• Fazla kilo ve obezite, özellikle bel çevresinde yağlanma
• Fiziksel hareketsizlik
• İşlenmiş, rafine karbonhidrat ve doymuş yağdan zengin beslenme
• Sigara kullanımı veya pasif içicilik
• Yetersiz uyku

Hormonal ve tıbbi nedenler

• Polikistik over sendromu (PKOS)
• Cushing sendromu (vücutta kortizol fazlalığı)
• Akromegali (büyüme hormonu fazlalığı)
• Hipotiroidi
• Uyku apnesi
• Kortizon türü ilaçlar (glukokortikoidler), bazı psikiyatri ilaçları ve bazı HIV ilaçları gibi ilaçlar

Genetik nedenler

Çok seyrek olarak bazı kalıtsal hastalıklar ağır insülin direncine yol açabilir. Bu durumlar genellikle çocukluk veya gençlik döneminde belirgin bulgularla fark edilir ve uzman değerlendirmesi gerektirir.

Kimler risk altında?

İnsülin direnci ve prediyabet açısından risk taşıyan başlıca gruplar şunlardır:

• Fazla kilolu veya obez olanlar, bel çevresi geniş olanlar
• 35–45 yaş üzerindeki kişiler
• Anne, baba veya kardeşinde diyabet olanlar
• Hareketsiz yaşayanlar
• Yüksek tansiyonu veya kolesterol yüksekliği olanlar
• Gebelikte diyabet geçirmiş veya iri bebek doğurmuş kadınlar
• Kalp hastalığı veya inme öyküsü olanlar
• PKOS'u olan kadınlar
• Uyku apnesi olanlar
• Sigara içenler

Bazı etnik kökenlerde risk daha yüksektir. Risk faktörlerinin bir kısmı değiştirilemese de kilo, beslenme, hareket ve sigara gibi etkenler üzerinde çalışmak riski belirgin şekilde azaltabilir.

İnsülin direncinin belirtileri nelerdir?

İnsülin direnci ve prediyabet genellikle hiçbir belirti vermez. Çoğu kişi durumunu rutin bir kan testinde ya da başka bir nedenle yapılan kontrolde öğrenir. Bununla birlikte bazı işaretler insülin direncini düşündürebilir:

• Akantozis nigrikans: Boyun arkası ve yanlarında, koltuk altlarında veya kasıklarda ciltte kadife görünümlü koyulaşma
• Deri etiketleri (akrokordon): Özellikle boyun ve koltuk altında küçük, sarkık deri çıkıntıları
• Bel çevresinde belirgin yağlanma

Kan şekeri yükselmeye başladığında ise şu belirtiler görülebilir:

• Artmış susama ve sık idrara çıkma
• Sık acıkma
• Yorgunluk
• Bulanık görme
• Tekrarlayan mantar enfeksiyonları

Yemekten sonra uyku hâli veya tatlı isteği gibi şikâyetler internette sıklıkla insülin direncine bağlansa da bu belirtiler pek çok farklı nedenden kaynaklanabilir ve tek başına tanı koydurmaz.

İnsülin direnci nasıl teşhis edilir?

İnsülin direncini doğrudan ölçen ve rutin olarak kullanılan basit bir test yoktur. Hekim; sağlık geçmişinizi, aile öykünüzü, muayene bulgularınızı ve risk faktörlerinizi birlikte değerlendirir. Bu değerlendirmede şu kan testleri kullanılabilir:

• Açlık kan şekeri: Normalin üzerinde ancak diyabet sınırının altında bulunması prediyabeti düşündürür.
• HbA1c testi: Son yaklaşık üç ayın ortalama kan şekerini yansıtır. NIDDK'ye göre HbA1c değerinin %5,7 ile %6,4 arasında olması prediyabet anlamına gelir.
• Şeker yükleme testi (OGTT): Şekerli bir içecek sonrasında kan şekerinin nasıl değiştiğini gösterir.
• Kolesterol ve trigliserit testleri: İnsülin direnciyle sıklıkla birlikte görülen yağ metabolizması bozukluklarını değerlendirir.

Açlık insülin düzeyi ve bu değerden hesaplanan bazı indeksler de zaman zaman kullanılır. Ancak bu testlerin yorumlanması laboratuvarlara göre farklılık gösterebilir; sonuçlarınızı mutlaka hekiminizle birlikte değerlendirin.

İnsülin direnci nasıl yönetilir?

İnsülin direncinin temel tedavisi yaşam tarzı değişiklikleridir. Bu değişiklikler hücrelerin insüline duyarlılığını artırabilir ve tip 2 diyabete ilerlemeyi geciktirebilir ya da önleyebilir.

Kilo yönetimi

Fazla kilolu kişilerde kilo vermek, insülin duyarlılığını artırmanın önemli yollarından biridir. NIDDK'nin aktardığı Diyabet Önleme Programı araştırmasında, diyabet riski yüksek kişilerde başlangıç ağırlığının %5–7'si kadar kilo vermenin hastalığın gelişme olasılığını azalttığı gösterilmiştir. Yani hedefin büyük olması gerekmez; küçük ama sürdürülebilir değişiklikler bile anlamlıdır.

Düzenli hareket

Egzersiz sırasında çalışan kaslar, kandaki şekeri insüline daha az ihtiyaç duyarak kullanabilir. Düzenli fiziksel aktivite insülin duyarlılığını artırır. Haftanın çoğu gününe yayılmış orta yoğunlukta yürüyüş iyi bir başlangıçtır; kas güçlendirici egzersizler de faydalıdır. Uzun süre oturmayı ara ara kalkıp hareket ederek bölmek de önerilir.

Beslenme

• Tam tahıllar, sebzeler, meyveler, baklagiller, balık ve yağsız protein kaynaklarına ağırlık vermek
• Şekerli içecekleri, beyaz un ürünlerini ve işlenmiş gıdaları azaltmak
• Porsiyonları kontrol etmek ve düzenli öğün saatleri oluşturmak

Belirli bir "insülin direnci diyeti" herkese uymaz. Size uygun bir plan için bir diyetisyenden destek almak faydalı olabilir.

Uyku, stres ve sigara

Yetersiz uyku ve uzun süreli stres metabolizmayı olumsuz etkileyebilir. Düzenli uyku, stres yönetimi ve sigarayı bırakmak da insülin direncinin yönetimine katkı sağlar.

İlaç tedavisi

İnsülin direncini doğrudan tedavi eden onaylı bir ilaç yoktur. Ancak hekim, eşlik eden durumlara yönelik tedaviler önerebilir: örneğin yüksek tansiyon veya kolesterol için ilaçlar. Prediyabet tanısı alan ve diyabet riski yüksek bazı kişilerde hekim metformin kullanımını değerlendirebilir. İlaç kararı, kişisel risk ve sağlık durumu dikkate alınarak hekim tarafından verilir.

İnsülin direnciyle ilişkili sağlık sorunları

İnsülin direnci kontrol altına alınmadığında şu sorunların riski artar:

• Prediyabet ve tip 2 diyabet
• Metabolik sendrom
• Yüksek tansiyon
• Kolesterol ve trigliserit yüksekliği
• Karaciğer yağlanması
• Kalp-damar hastalıkları
• Polikistik over sendromuyla birlikte adet düzensizliği ve gebe kalmada güçlük

Bu nedenle insülin direnci saptanan kişilerde tansiyon, kolesterol ve karaciğer sağlığının da gözden geçirilmesi önerilir.