Polikistik over sendromu (PKOS) nedir? Belirtileri ve tedavisi

PKOS nedir?

Polikistik over sendromu, yumurtalıkların (overlerin) ve hormon sisteminin çalışmasını etkileyen bir durumdur. DSÖ'nün tanımına göre PKOS'ta uygunsuz hormonal sinyaller, androjen adı verilen erkeklik hormonlarının normalden yüksek olmasına ve başka hormonal dengesizliklere yol açar. Bu durum adet döngüsünü ve yumurtlamayı bozar.

Adındaki "polikistik" kelimesi yanıltıcı olabilir. Ultrasonda görülen küçük yapılar aslında gerçek kistler değil, olgunlaşamadan gelişimi duran çok sayıda küçük yumurta kesesidir (folikül). Ayrıca PKOS tanısı için yumurtalıklarda bu görünümün bulunması şart değildir; bu görünüme sahip olan herkeste de PKOS bulunmaz.

Son dönemde hastalığın yalnızca yumurtalıkları değil, metabolizmayı ve hormon sistemini bir bütün olarak etkilediğini vurgulamak amacıyla yeni bir ad önerilmiştir. NHS bu nedenle sayfasında "polyendocrine metabolic ovarian syndrome" (PMOS) adını kullanmaktadır. Türkçede ise yaygın olarak PKOS adı kullanılmaya devam etmektedir.

Ne kadar yaygın?

DSÖ'ye göre dünya genelinde doğurganlık çağındaki kadınların yaklaşık %10–13'ünde PKOS bulunmaktadır. DSÖ ayrıca PKOS'lu kadınların %70'e varan bir kısmının durumlarından haberdar olmadığını belirtmektedir.

PKOS belirtileri nelerdir?

Belirtiler genellikle ergenlik döneminde veya erken yetişkinlikte başlar. Kişiden kişiye büyük farklılık gösterebilir; bazı kadınlarda yalnızca birkaç belirti bulunur.

Adet ve doğurganlıkla ilgili belirtiler

• Düzensiz, seyrek veya hiç görülmeyen adet kanamaları
• Bazı kadınlarda yoğun, uzun süren veya ağrılı adet kanamaları
• Yumurtlamanın düzensiz olması nedeniyle gebe kalmada güçlük

Androjen fazlalığına bağlı belirtiler

• Yüzde (çene, üst dudak), göğüste, karında veya sırtta istenmeyen kıllanma (hirsutizm)
• Akne ve yağlı cilt
• Saçlarda incelme ve saç dökülmesi

Metabolik ve diğer belirtiler

• Kilo alma eğilimi ve kilo vermede güçlük
• Boyun, koltuk altı veya kasıklarda ciltte koyulaşma (akantozis nigrikans); insülin direncinin işareti olabilir
• Yorgunluk
• Ruh hâli değişiklikleri, kaygı ve çökkünlük; DSÖ, PKOS'un beden algısı üzerinde de olumsuz etkileri olabileceğini vurgular

PKOS neden olur?

PKOS'un nedeni tam olarak bilinmemektedir. Bununla birlikte şu etkenlerin rol oynadığı düşünülmektedir:

• Genetik yatkınlık: Ailesinde PKOS veya tip 2 diyabet olan kadınlarda risk daha yüksektir.
• İnsülin direnci: PKOS'lu kadınların önemli bir kısmında vücut insüline yeterince yanıt vermez. Pankreas daha fazla insülin üretir ve yüksek insülin düzeyleri yumurtalıkların daha fazla androjen üretmesine katkıda bulunabilir. NHS, durumun insülin ve testosteron gibi hormonların düzgün çalışmamasıyla ilişkili olabileceğini belirtir.
• Hormonal dengesizlikler: Beyin ile yumurtalıklar arasındaki hormonal sinyallerin düzeninde değişiklikler

Fazla kilo PKOS'un nedeni değildir; ancak insülin direncini artırarak belirtileri kötüleştirebilir. Normal kilolu kadınlarda da PKOS görülebilir.

PKOS nasıl teşhis edilir?

PKOS tanısı, belirtilerin değerlendirilmesi, muayene, kan testleri ve gerekirse ultrasonla konur. DSÖ'nün aktardığı yaygın kullanılan ölçütlere göre, benzer belirtilere yol açan başka durumlar dışlandıktan sonra aşağıdaki üç bulgudan en az ikisinin bulunması tanı için yeterlidir:

1. Androjen yüksekliği (kan testinde veya kıllanma, akne gibi belirtilerle)
2. Düzensiz ya da hiç görülmeyen adet kanamaları
3. Ultrasonda polikistik görünümlü yumurtalıklar

Tiroid hastalıkları, prolaktin yüksekliği ve böbrek üstü bezi bozuklukları gibi benzer belirtilere yol açabilen durumları dışlamak için kan testleri istenir. Ergenlerde adet düzensizliği ve yumurtalık görünümü normal gelişimin bir parçası da olabileceğinden tanı daha dikkatli konur. NHS'e göre yumurtalık ultrasonu tanı amacıyla genellikle 18 yaşından sonra kullanılır.

Tanı konduktan sonra kan şekeri, insülin direnci ve kolesterol gibi metabolik değerlerin de kontrol edilmesi önerilir.

PKOS nasıl tedavi edilir?

PKOS'un tedavisi kişiye göre planlanır. Tedavi; belirtilere, kişinin önceliklerine ve gebelik isteği olup olmadığına göre değişir.

Yaşam tarzı değişiklikleri

Tedavinin temelini oluşturur. Dengeli beslenme, düzenli fiziksel aktivite ve fazla kilolu kadınlarda kilo verme; insülin direncini azaltabilir, adet düzenine katkıda bulunabilir ve uzun vadeli riskleri düşürebilir. Küçük miktarlarda kilo kaybı bile bazı kadınlarda belirtilerde iyileşme sağlayabilir. Beslenme konusunda diyetisyenden destek almak faydalıdır.

Adet düzensizliği için

Hormon içeren doğum kontrol yöntemleri adet döngüsünü düzenlemeye, kıllanma ve akneyi azaltmaya yardımcı olabilir. Uzun süre adet görmemek rahim iç zarının kalınlaşmasına yol açabileceğinden, hekim düzenli kanama sağlamaya yönelik tedaviler önerebilir.

Kıllanma, akne ve saç dökülmesi için

• Androjenlerin etkisini azaltan ilaçlar
• Akneye yönelik cilt tedavileri
• Lazer epilasyon gibi tüy giderme yöntemleri

Metabolik sorunlar için

İnsülin direnci veya kan şekeri bozukluğu olan kadınlarda hekim, kan şekerini düzenleyen ilaçlar (örneğin metformin) önerebilir.

Gebelik isteyen kadınlar için

Yumurtlamayı uyaran ilaçlar ilk seçenekler arasındadır. Yanıt alınamayan durumlarda yumurtalıklara yönelik laparoskopik girişimler veya tüp bebek gibi yardımcı üreme teknikleri değerlendirilebilir. Bu süreç kadın hastalıkları ve doğum uzmanı tarafından planlanır.

Ruh sağlığı desteği

PKOS'un beden algısı ve ruh hâli üzerindeki etkileri göz ardı edilmemelidir. Kaygı veya çökkünlük yaşıyorsanız psikolojik destek almak tedavinin önemli bir parçasıdır.

PKOS'un uzun vadeli riskleri

DSÖ ve NHS, PKOS'lu kadınlarda şu sağlık sorunlarının riskinin arttığını belirtir:

• Tip 2 diyabet ve gebelik diyabeti
• Yüksek tansiyon
• Kalp-damar hastalıkları
• Kolesterol ve trigliserit yüksekliği
• Karaciğer yağlanması
• Uyku apnesi
• Rahim iç zarı (endometrium) kanseri; özellikle uzun süre adet görülmediğinde
• Kaygı ve depresyon

Bu nedenle PKOS tanısı alan kadınların tansiyon, kan şekeri ve kolesterol gibi değerlerini düzenli aralıklarla kontrol ettirmesi önerilir.

PKOS ile yaşamak

PKOS tanısı almak, özellikle genç kadınlarda kaygı ve belirsizlik yaratabilir. Gebe kalıp kalamayacağı, kilosunu kontrol edip edemeyeceği ya da görünümle ilgili değişikliklerin geçip geçmeyeceği gibi sorular sık dile getirilir. Bu soruların yanıtı kişiden kişiye değişir; ancak PKOS'lu kadınların büyük çoğunluğu uygun bilgi ve destekle sağlıklı ve doyurucu bir yaşam sürdürür.

Günlük yaşamda küçük ama sürdürülebilir değişiklikler en anlamlı farkı yaratır. Düzenli öğünler, şekerli içeceklerin azaltılması, haftanın çoğu gününe yayılmış yürüyüş ya da sevdiğiniz bir egzersiz, yeterli uyku ve stres yönetimi hem belirtileri hem de uzun vadeli riskleri olumlu etkileyebilir. Kilo vermek bir hedefse, hızlı ve katı diyetler yerine uzun süre devam ettirebileceğiniz bir düzen kurmak daha gerçekçidir.

İnternette PKOS'u "tamamen geçirdiği" iddia edilen pek çok ürün ve program bulunmaktadır. Bu iddiaların çoğunun bilimsel dayanağı yoktur. Takviye veya bitkisel ürün kullanmadan önce hekiminize danışmanız, hem gereksiz harcamayı hem de olası yan etkileri önler. Belirti günlüğü tutmak, adet tarihlerinizi kaydetmek ve kontrollerde bu bilgileri paylaşmak tedavinin kişiye uygun şekilde düzenlenmesini kolaylaştırır.