Kısaca
Metabolik sendrom, tek bir hastalık değil; karın bölgesinde yağlanma, yüksek tansiyon, yüksek kan şekeri, kanda trigliserit yüksekliği ve "iyi" kolesterol (HDL) düşüklüğü gibi risk etkenlerinin bir arada bulunmasıdır. ABD Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü'ne (NHLBI) göre bu beş durumdan üçü ya da daha fazlası varsa metabolik sendromdan söz edilir. Metabolik sendrom; koroner kalp hastalığı, tip 2 diyabet ve inme riskini artırır. NHLBI'ye göre ABD'de yaklaşık her 3 yetişkinden birinde görülür. Çoğu zaman belirti vermez ve kontrollerde yapılan ölçüm ve kan testleriyle fark edilir. NHLBI'ye göre büyük ölçüde önlenebilir; tedavinin temelini sağlıklı beslenme, düzenli hareket, fazla kiloların verilmesi ve sigaranın bırakılması oluşturur. Gerektiğinde tansiyon, kolesterol ve kan şekeri için ilaçlar da kullanılır.
Metabolik sendrom nedir?
NHLBI metabolik sendromu, birlikte bulunduklarında koroner kalp hastalığı, diyabet, inme ve diğer ciddi sağlık sorunlarının riskini artıran bir grup durum olarak tanımlar. NHS de metabolik sendromu, tip 2 diyabet ve kalp-damar hastalıkları riskini artıran sağlık sorunlarının bir araya gelmesi olarak açıklar.
Bu risk etkenlerinin her biri tek başına da sağlığı olumsuz etkiler; ancak bir arada olduklarında risk daha da artar. Eski kaynaklarda "sendrom X" adıyla da anılır.
Metabolik sendromun ölçütleri
NHLBI'ye göre aşağıdaki beş durumdan üçü ya da daha fazlası varsa metabolik sendrom tanısı konabilir (kan şekeri ve kan yağı değerleri, laboratuvar raporlarında sık kullanılan mg/dL birimiyle verilmiştir):
- Karın bölgesinde yağlanma (geniş bel çevresi): NHLBI'ye göre erkeklerde bel çevresinin 40 inçten (yaklaşık 102 cm), kadınlarda 35 inçten (yaklaşık 88 cm) fazla olması. NHLBI, hekimin etnik kökene göre farklı eşik değerler kullanabileceğini belirtir.
- Yüksek tansiyon: NHLBI'ye göre kan basıncının sürekli olarak 130/85 mmHg ya da üzerinde olması.
- Yüksek kan şekeri: Açlık kan şekerinin yüksek olması ya da kan şekeri veya diyabet için ilaç kullanılması. NHLBI, 100 ile 125 arasındaki açlık kan şekerini prediyabet, 126 ve üzerini diyabet aralığı olarak tanımlar.
- Yüksek trigliserit: NHLBI'ye göre kanda trigliseridin sürekli olarak 150'nin üzerinde olması.
- Düşük HDL kolesterol: NHLBI'ye göre HDL'nin erkeklerde 40'ın, kadınlarda 50'nin altında olması.
NHLBI'ye göre bu durumlar için ilaç kullanılıyorsa, değerler ilaçla kontrol altında olsa bile ölçüt karşılanmış sayılır.
Bu değerleri öğrenmek için ilgili testler hakkında bkz. Kolesterol testi (lipid profili) ve Açlık kan şekeri testi
Belirtileri nelerdir?
NHS'e göre metabolik sendrom çoğu zaman belirti vermez ve genellikle kan testleri ya da sağlık kontrolleri sırasında fark edilir. Görülebilen tek işaret çoğu zaman karın bölgesinde yağlanmadır. Bu nedenle risk etkenleri olan kişilerin düzenli kontrol yaptırması önemlidir. Tansiyon, kan şekeri ve kan yağları uzun süre yüksek kalsa bile kişi kendini iyi hissedebilir; sorun ancak ölçüm ve testlerle ortaya çıkar.
Neden olur?
NHS'e göre metabolik sendromun tam nedeni bilinmemekle birlikte, insülin direnci ve karın bölgesindeki fazla yağ ile ilişkilidir.
NHLBI'ye göre karın bölgesindeki yağ hücreleri kana yağ asitleri salarak kan şekerinin kontrolünü bozabilir. Vücut, kan şekerini düzenleyen insülin hormonuna iyi yanıt veremez hâle gelir; buna insülin direnci denir. Bkz. İnsülin direnci nedir? NHLBI ayrıca yağ dokusunda gelişen iltihaplanmanın damarlarda plak birikimine katkıda bulunabileceğini ve insülin direncini, yüksek tansiyonu ve kalp-damar hastalığını kötüleştirebileceğini belirtir.
Değiştirilebilir risk etkenleri
NHLBI ve NHS'in saydığı etkenler şunlardır:
- Hareketsiz yaşam
- Doymuş yağdan zengin, dengesiz beslenme ve büyük porsiyonlar
- Fazla kilo ve obezite (Bkz. Obezite nedir?)
- Yetersiz ya da kalitesiz uyku
- Sigara ve yoğun alkol kullanımı
- NHLBI'ye göre vücudun günlük ritmini bozan vardiyalı çalışma
Değiştirilemeyen risk etkenleri
- Yaş: Yaş ilerledikçe risk artar.
- Aile öyküsü ve genetik yatkınlık
- Cinsiyet ve hormon değişiklikleri: NHLBI'ye göre menopoz sonrası kadınlarda risk artar.
- Etnik köken: NHS'e göre Güney Asya ve Hispanik kökenli kişilerde risk daha yüksektir.
İlişkili durumlar
NHLBI'nin saydığı ilişkili durumlar şunlardır:
- Polikistik over sendromu (Bkz. PKOS nedir?)
- Sedef hastalığı gibi bazı bağışıklık sistemi hastalıkları
- Uyku apnesi gibi uyku bozuklukları (Bkz. Uyku apnesi nedir?)
- Bazı ilaçlar (alerji tedavisinde, psikiyatride ve HIV tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar)
Bu konuda
Metabolik sendrom konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Hangi sağlık sorunlarına yol açabilir?
NHLBI'ye göre metabolik sendrom şu durumların riskini artırır:
- Koroner kalp hastalığı ve kalp krizi
- Tip 2 diyabet (Bkz. Gizli şeker (prediyabet))
- İnme
- Kan pıhtıları ve damar hastalıkları
Tanı nasıl konur?
NHS'e göre hekim öykünüzü alır, vücut kitle indeksinizi hesaplar, bel çevrenizi ve tansiyonunuzu ölçer; kan şekeri ve kolesterol için kan testleri ister. NHS'e göre bazı kan testleri için 12 saate kadar aç kalmanız istenebilir. Vücut kitle indeksi hakkında bilgi için bkz. Beden kitle indeksi nedir?
Tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleri
NHLBI'ye göre metabolik sendrom büyük ölçüde önlenebilir ve tedavinin temeli sağlıklı yaşam tarzı değişiklikleridir. NHS'in önerileri şunlardır:
- Hareket: Haftada en az 150 dakika orta ya da yüksek yoğunlukta egzersiz; bu sürenin haftanın en az 4–5 gününe yayılması.
- Uzun süre hareketsiz kalmamak: Uzun süre oturmaktan kaçınmak.
- Beslenme: Doymuş yağları azaltmak; sebze, meyve ve tam tahıllı besinleri artırmak.
- Kilo vermek: Fazla kiloları vermek. Bkz. Sağlıklı kilo verme
- Sigara: Sigarayı bırakmak.
- Alkol: Alkolü sınırlamak.
NHS'e göre gerekirse kilo verme, insülin direnci, kolesterol ve tansiyon için ilaçlar da kullanılabilir. Hangi ilacın gerekli olduğuna hekiminiz karar verir. NHLBI ayrıca yeterli ve kaliteli uykunun önemine dikkat çeker.
Günlük yaşamda küçük adımlar
Yaşam tarzı değişikliklerini birden yapmak zor olabilir. NHS ve NHLBI'nin önerilerini günlük yaşama taşımak için şu adımlar yardımcı olabilir:
- Haftalık hareket hedefinizi küçük parçalara bölün; örneğin haftanın birkaç gününe yayılan tempolu yürüyüşlerle başlayın.
- Uzun süre oturuyorsanız aralarda kalkıp kısa yürüyüşler yapın.
- Tabağınızın önemli bir bölümünü sebzelerle doldurun; beyaz ekmek ve pirinç yerine tam tahıllı seçenekleri deneyin.
- Kızartma ve işlenmiş et gibi doymuş yağdan zengin besinleri azaltın.
- Porsiyonlarınızı küçültün; NHLBI büyük porsiyonları risk etkenleri arasında sayar.
- Uyku düzeninize dikkat edin; NHLBI yetersiz ya da kalitesiz uykuyu risk etkenleri arasında sayar.
- Sigarayı bırakmak için destek alın; alkolü sınırlayın.
- Bel çevrenizi, tansiyonunuzu ve kan değerlerinizi hekiminizin önerdiği aralıklarla kontrol ettirin.
Küçük ama sürdürülebilir değişiklikler, kısa sürede yapılan büyük değişikliklerden daha kolay korunur. Hedeflerinizi hekiminizle ya da bir diyetisyenle birlikte belirlemek yararlı olabilir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Göğüs ağrısı, göğüste baskı ya da kola, çeneye yayılan ağrı, nefes darlığı, soğuk terleme
- Yüzde kayma, kolda ya da bacakta ani güçsüzlük, konuşma bozukluğu (inme belirtileri)
Hekime başvurun:
- NHS'e göre metabolik sendrom açısından risk altında olduğunuzu düşünüyorsanız
- Bel çevreniz yukarıdaki değerleri aşıyorsa
- Tansiyonunuz, kan şekeriniz ya da kolesterol değerleriniz yüksek bulunduysa
- Ailenizde erken yaşta kalp hastalığı ya da tip 2 diyabet varsa
- Çok susama, sık idrara çıkma gibi yüksek kan şekerini düşündüren belirtiler varsa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Metabolik sendrom bir hastalık mı?
Metabolik sendrom tek bir hastalık değil; NHLBI'ye göre kalp hastalığı, diyabet ve inme riskini birlikte artıran bir grup durumun adıdır. Beş ölçütten üçü ya da daha fazlası varsa metabolik sendromdan söz edilir.
Metabolik sendrom belirti verir mi?
NHS'e göre çoğu zaman belirti vermez ve genellikle kan testleri ya da sağlık kontrolleri sırasında fark edilir.
Metabolik sendrom geri döndürülebilir mi?
NHLBI'ye göre metabolik sendrom büyük ölçüde önlenebilir. Kilo vermek, düzenli hareket etmek, sağlıklı beslenmek ve sigarayı bırakmak risk etkenlerini iyileştirebilir. Gerekirse ilaç tedavisi de eklenir.
Zayıf kişilerde metabolik sendrom olur mu?
Metabolik sendrom en çok karın bölgesinde yağlanması olan kişilerde görülür; ancak ölçütler yalnız kiloya değil, tansiyon, kan şekeri ve kan yağlarına da dayanır. Bu nedenle normal kilolu olsanız bile risk etkenleriniz varsa düzenli kontrol yaptırmanız önemlidir.
Metabolik sendrom ne kadar yaygın?
NHLBI'ye göre ABD'de yaklaşık her 3 yetişkinden birinde metabolik sendrom vardır. Yaş ilerledikçe risk artar; hareketsiz yaşam, dengesiz beslenme ve fazla kilo da riski yükseltir.
Metabolik sendrom için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme için aile hekiminize ya da iç hastalıkları uzmanına başvurabilirsiniz. Endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları, kalp hastalığı riski yüksekse kardiyoloji uzmanları da izleme katılabilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Gizli şeker (prediyabet)
- İnsülin direnci
- Karaciğer yağlanması
- Koroner arter hastalığı
- Metabolik sendrom
- Obezite
- Polikistik over sendromu (PKOS)
- Tip 2 diyabet
- Uyku apnesi
- Yüksek kolesterol (hiperlipidemi)
- Yüksek tansiyon (hipertansiyon)
- HbA1c testi
- Obezite değerlendirmesi ve kilo yönetimi
- Şeker yükleme testi (OGTT)
- Aile Hekimliği
- İç Hastalıkları
- Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları
- Kardiyoloji
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
