Glomerülonefrit nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Glomerül nedir, ne iş yapar?

Her böbrekte glomerül adı verilen binlerce mikroskobik süzgeç bulunur. NIDDK'ye (ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü) göre glomerüller kandaki atık maddeleri süzer ve vücudun ihtiyaç duyduğu hücrelerin ve proteinlerin kanda kalmasını sağlar. Böylece vücut zararlı maddelerden arınır.

Glomerüller hasar gördüğünde bu seçicilik bozulur. NIDDK'ye göre hasarlı süzgeçlerden protein ve bazen kırmızı kan hücreleri idrara sızabilir. Kanda bulunan proteinlerden biri olan albümin idrara fazla kaçarsa vücutta sıvı birikir ve yüzde, ellerde, ayaklarda ya da bacaklarda şişlik oluşabilir. Bazı durumlarda atık maddelerin kandan uzaklaştırılması da zorlaşır ve atıklar kanda birikir.

MedlinePlus glomerülonefriti, böbreklerin kandaki atıkları ve sıvıyı süzmeye yardımcı olan bölümünün hasar gördüğü bir böbrek hastalığı olarak tanımlar. NIDDK ise bu grubu daha geniş olarak "glomerüler hastalıklar" başlığı altında ele alır.

Akut ve kronik glomerülonefrit

MedlinePlus'a göre glomerülonefrit iki farklı seyir gösterebilir:

• Hızlı ilerleyen glomerülonefrit: Böbrek işlevi haftalar ya da aylar içinde kaybedilebilir. NIDDK'ye göre bazı durumlarda hızla gelişen böbrek yetmezliği, hemen tedavi edilmezse bilinç bulanıklığına ve ölüme yol açabilir.
• Kronik glomerülonefrit: Çoğu zaman yavaş ilerler; yıllarca belirti vermeyebilir. MedlinePlus, kronik glomerülonefriti olan bazı kişilerin daha önce hiçbir böbrek hastalığı öyküsü olmadığını belirtir.

MedlinePlus'a göre hastalık geçici ve geri dönüşlü olabilir ya da ilerleyerek kronik böbrek yetmezliğine ve son dönem böbrek hastalığına yol açabilir. NIDDK de bazı durumlarda hastalığın nedeni tedavi edildiğinde geçebileceğini, bazen geçip daha sonra yeniden ortaya çıkabileceğini belirtir.

Nedenleri nelerdir?

MedlinePlus'a göre glomerülonefrit bağışıklık sistemindeki sorunlardan kaynaklanabilir; ancak çoğu zaman tam neden bilinmez. Kaynakların sıraladığı başlıca nedenler şunlardır:

Enfeksiyonlar

• Boğaz enfeksiyonu yapan streptokok bakterisi; bkz. Farenjit
• Kalp iç zarı enfeksiyonu (bakteriyel endokardit)
• Bazı virüs enfeksiyonları; NIDDK hepatit B, hepatit C ve HIV'i sayar
• Apseler

Bağışıklık sistemi hastalıkları

• Lupus nefriti: Sistemik lupus eritematozusun böbrekleri etkilemesi; bkz. Lupus
• IgA nefropatisi: Böbreklerde IgA adlı bir antikorun birikmesiyle ilişkili hastalık
• Henoch-Schönlein purpurası: MedlinePlus'ın nedenler arasında saydığı, deride mor lekeler, eklem ağrısı ve sindirim sorunlarıyla birlikte böbrekleri de etkileyebilen bir hastalık
• Anti-GBM (Goodpasture) hastalığı: NIDDK'nin en sık nedenler arasında saydığı, antikorların glomerüllere saldırdığı ve akciğerleri de etkileyebilen bir hastalık
• Vaskülit gibi damar hastalıkları

Diğer glomerül hastalıkları ve nedenler

NIDDK'nin sıraladığı en sık glomerüler hastalıklar arasında diyabete bağlı böbrek hastalığı, fokal segmental glomerüloskleroz, membranöz nefropati ve minimal değişiklik hastalığı da vardır. NIDDK, steroid olmayan iltihap giderici ilaçlar gibi böbreğe zarar verebilen bazı ilaçları ve Alport sendromu ile Fabry hastalığı gibi genetik hastalıkları da nedenler arasında sayar. MedlinePlus ayrıca kan veya lenf sistemi hastalıklarını, hidrokarbon çözücülerle teması, geçirilmiş kanser öyküsünü ve amiloidozu risk etkenleri arasında gösterir.

Belirtileri nelerdir?

Hafif ya da kronik glomerülonefrit uzun süre belirti vermeyebilir ve rutin bir muayenede ya da başka bir nedenle yapılan idrar tahlilinde fark edilebilir. MedlinePlus ve NIDDK'nin sıraladığı belirtiler şunlardır:

• İdrarda kan: İdrar koyu, pas rengi, kahverengi, pembe ya da kola renginde görünebilir; NIDDK'ye göre kan çoğu zaman yalnızca mikroskopla görülebilir. Bkz. İdrarda kan (hematüri)
• Köpüklü idrar: İdrara fazla protein kaçmasına bağlıdır. Bkz. İdrarda protein (proteinüri)
• Şişlik (ödem): Yüzde, göz çevresinde, ellerde, ayak bileklerinde, ayaklarda, bacaklarda ya da karında
• Sıvı birikimine bağlı kilo artışı
• Yüksek tansiyon: Yeni ortaya çıkabilir ya da var olan tansiyon kötüleşebilir
• Yorgunluk, halsizlik, ateş, eklem ve kas ağrıları
• Karın ağrısı, ishal, iştahsızlık, burun kanaması
• Kusmukta ya da dışkıda kan
• Sık idrara çıkma
• Öksürük ve nefes darlığı

Bu belirtiler başka hastalıklarda da görülebilir. NIDDK, bu belirtilerden birinin ya da birkaçının böbrek hastalığının ilk işareti olabileceğini belirtir; bu nedenle fark ettiğinizde hekime başvurun.

Nasıl teşhis edilir?

Tanı, hastalığın varlığını ve nedenini ortaya koymaya yönelik birkaç basamakta konur. Muayenede kansızlık (anemi), yüksek tansiyon ve böbrek işlevinde azalma bulguları görülebilir. MedlinePlus ve NIDDK'ye göre kullanılan testler şunlardır:

• İdrar tahlili: İdrarda protein ve kırmızı kan hücrelerinin araştırılması ve idrarın mikroskopla incelenmesi; bkz. Tam idrar tahlili
• İdrar protein ölçümü: İdrarla kaybedilen proteinin değerlendirilmesi
• Kan testleri: Kreatinin, üre, sistatin C ve albümin gibi böbrek işlevini gösteren testler; bkz. Böbrek fonksiyon testleri
• Bağışıklık testleri: Otoantikorlar ve kompleman düzeyleri gibi, altta yatan bağışıklık hastalığını araştıran testler
• Görüntüleme: Böbreklerin şeklini ve boyutunu gösteren böbrek ultrasonu ya da bilgisayarlı tomografi; gerekirse akciğer grafisi
• Böbrek biyopsisi: MedlinePlus'a göre tanıyı doğrulayan testtir. Böbrekten alınan küçük bir doku parçası mikroskopta incelenir; NIDDK'ye göre biyopsi nedeni bulmaya da yardımcı olur. Bkz. Böbrek biyopsisi

Tedavi nasıl yapılır?

Tedavi, glomerülonefritin türüne, nedenine ve ağırlığına göre kişiye özel planlanır. MedlinePlus'a göre yüksek tansiyonun kontrol altına alınması genellikle tedavinin önemli bir parçasıdır. MedlinePlus ve NIDDK'nin sıraladığı başlıca yaklaşımlar şunlardır:

• Tansiyon ve protein kaybını azaltan ilaçlar: Anjiyotensin dönüştürücü enzim inhibitörleri ve anjiyotensin reseptör blokerleri adlı ilaç grupları sık kullanılır. NIDDK'ye göre bu ilaçlar protein kaybını azaltabilir, tansiyonu düşürebilir ve böbrek hastalığının ilerlemesini yavaşlatabilir.
• Bağışıklık sistemini baskılayan tedaviler: Bağışıklık sistemine bağlı türlerde kortikosteroidler ve diğer bağışıklık baskılayıcı ilaçlar iltihabı azaltmak için kullanılabilir.
• Plazmaferez: MedlinePlus'a göre bağışıklık sistemine bağlı bazı türlerde, kanın antikor içeren sıvı kısmının (plazma) alınıp yerine sıvı ya da bağışlanmış plazma verildiği bu yöntem uygulanabilir.
• Ödem ve kolesterol tedavisi: NIDDK, şişliği azaltan idrar söktürücülerin ve kolesterolü düşüren ilaçların da tedavide yer alabileceğini belirtir.
• Diğer ilaçlar: NIDDK'ye göre başlangıçta diyabet tedavisi için kullanılan SGLT2 inhibitörleri de böbrek hastalığının ilerlemesini yavaşlatabilir.
• Altta yatan nedenin tedavisi: NIDDK'ye göre bazı durumlarda hastalık, nedeni tedavi edildiğinde geçebilir.
• İleri evrede: Böbrek yetmezliği gelişirse hemodiyaliz, periton diyalizi ya da böbrek nakli seçenekleri değerlendirilir. Bkz. Hemodiyaliz ve Periton diyalizi

İlaç seçimi tamamen hekim tarafından belirlenir. MedlinePlus'a göre bu hastalığı olan kişiler böbrek yetmezliği belirtileri açısından yakından izlenmelidir.

Olası komplikasyonlar

NIDDK'ye göre glomerüler hastalık çoğu zaman yavaş ilerler, ancak zamanla ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Kaynaklarda öne çıkan olası sorunlar şunlardır:

• Kronik böbrek hastalığı ve böbrek yetmezliği: MedlinePlus'a göre hastalık ilerleyerek kronik böbrek yetmezliğine ve son dönem böbrek hastalığına yol açabilir; bu evrede diyaliz ya da nakil gerekebilir. NIDDK'ye göre böbrek yetmezliği iştahsızlık, bulantı, kusma ve artan şişlik gibi belirtilere yol açabilir. Bkz. Kronik böbrek hastalığı
• Akut böbrek hasarı: Hızlı ilerleyen türlerde böbrek işlevi kısa sürede bozulabilir; bkz. Akut böbrek hasarı
• Nefrotik sendrom: NIDDK'ye göre idrarda çok fazla protein, kanda düşük albümin, vücudun bazı bölgelerinde şişlik ve kanda yüksek kolesterol ile giden bir tablodur.
• Yüksek tansiyon: NIDDK, yüksek tansiyonu glomerüler hastalıkların komplikasyonları arasında sayar.
• Sıvı yüklenmesi ve sinir iltihabı: MedlinePlus'a göre ilerleyen dönemde sıvı fazlalığına bağlı kalp ve akciğer seslerinde değişiklik, şişlik ve sinir iltihabı (polinöropati) görülebilir.

Beslenme ve günlük yaşam

NIDDK'ye göre beslenmenin glomerüler hastalıklara yol açtığı ya da onları önlediği gösterilmemiştir. MedlinePlus da tedavi sürecinde tuz, sıvı ve protein alımının sınırlandırılması gerekebileceğini belirtir. Bu kısıtlamalar kişinin böbrek işlevine ve hastalığın türüne göre değiştiği için kendi başınıza uygulamak yerine hekiminizin önerisine uyun.

NIDDK'ye göre glomerüler hastalığı olan kişilere hekim şunları önerebilir:

• Tuz (sodyum) alımını sınırlamak; bkz. Yüksek tansiyon
• Fazla kilo verilmesi önerildiyse alınan kaloriyi azaltmak
• Kolesterol yüksekse doymuş yağ alımını sınırlamak

Ayrıca NIDDK, steroid olmayan iltihap giderici ağrı kesicilerin böbreklere zarar verebileceğini belirtir. Bu tür bir ilaç kullanmadan önce hekiminize ya da eczacınıza danışın.

Önlenebilir mi?

MedlinePlus'a göre glomerülonefritin çoğu türü önlenemez. Bununla birlikte bazı durumlar, organik çözücülere, cıvaya ve steroid olmayan iltihap giderici ilaçlara maruz kalmaktan kaçınarak ya da bu teması sınırlayarak önlenebilir.

NIDDK'ye göre glomerüler hastalık her yaştan kadın ve erkeği etkileyebilir; ailesinde glomerüler hastalık olan kişilerde risk artar. Glomerüler hastalığa yol açan hastalıkların çoğu nadirdir. Ancak bunlardan biri olan diyabete bağlı böbrek hastalığı, ABD'de diyabetli yetişkinlerin 3'te 1'inden fazlasını etkiler ve son dönem böbrek hastalığının önde gelen nedenidir.