Lupus (SLE) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Lupus nedir?

Bağışıklık sistemi normalde vücudu mikroplara karşı korur. Otoimmün hastalıklarda ise bağışıklık sistemi yanlışlıkla vücudun kendi dokularını hedef alır. NIAMS (ABD Ulusal Artrit, Kas-İskelet ve Deri Hastalıkları Enstitüsü) lupusu, vücudun pek çok bölümünü etkileyebilen kronik bir otoimmün hastalık olarak tanımlar. Bu saldırı iltihaba ve bazı durumlarda organlarda kalıcı hasara yol açabilir.

NHS lupusu; eklem ağrısı, deri döküntüleri ve yorgunluğa yol açan uzun süreli bir durum olarak tanımlar. Lupus bulaşıcı değildir. Hastalığın seyri kişiden kişiye büyük farklılık gösterir: Bazı kişilerde yalnızca deri ve eklem yakınmaları olurken, bazılarında iç organlar da etkilenir. Bu nedenle her hastanın tedavi ve izlem planı kendine özgüdür.

Lupus adı, hastalığın farklı türleri için de kullanılır. Bu yazı, en sık görülen ve vücudun pek çok sistemini etkileyebilen sistemik lupus eritematozus (SLE) hakkındadır. Yalnızca deriyi etkileyen türler ve bazı ilaçlara bağlı gelişen lupus benzeri tablolar da vardır.

Kimlerde görülür?

NIAMS'ın aktardığı bilgiler şöyledir:

• Cinsiyet: Lupus kadınlarda erkeklere göre yaklaşık dokuz kat daha sık görülür.
• Yaş: Çoğunlukla 15–45 yaşları arasında başlar; ancak çocuklukta ya da daha ileri yaşlarda da ortaya çıkabilir.
• Etnik köken: NIAMS ve NHS'ye göre lupus bazı etnik gruplarda, örneğin Afrika ve Asya kökenli kişilerde daha sık görülür.
• Aile öyküsü: Ailede lupus ya da başka bir otoimmün hastalık bulunması riski artırır.

Nedenleri ve tetikleyiciler

NIAMS'a göre lupusun nedeni bilinmemektedir. Hastalığın gelişiminde genetik yatkınlık, çevresel etkenler ve bağışıklık sistemindeki düzensizliklerin birlikte rol oynadığı düşünülür. NHS ve NIAMS'ın aktardığı olası tetikleyiciler şunlardır:

• Viral enfeksiyonlar
• Güneş ışığı
• Bazı ilaçlar
• Sigara
• Ergenlik, doğum ve menopoz gibi hormonal değişiklik dönemleri

Belirtileri nelerdir?

Lupusun belirtileri kişiden kişiye çok farklıdır ve hafiften ağıra kadar değişir. NHS'ye göre başlıca belirtiler şunlardır:

• Eklem ve kas ağrısı: Sıklıkla el ve el bileği gibi küçük eklemlerde, bazen şişlikle birlikte
• Aşırı yorgunluk: Dinlenmekle geçmeyen bitkinlik
• Deri döküntüsü: Özellikle güneşe çıktıktan sonra ortaya çıkan ya da artan, burun ve yanaklara kelebek şeklinde yayılan kızarıklık

NHS ve NIAMS'ın aktardığı diğer belirtiler şunlardır:

• Ateş
• Ağızda yaralar
• Saç dökülmesi
• Güneşe karşı aşırı duyarlılık
• Baş ağrısı
• Kilo kaybı
• Lenf bezlerinde şişlik
• Bacaklarda ya da göz çevresinde şişlik
• Derin nefes almakla artan göğüs ağrısı
• Karın ağrısı
• Ruh hâli değişiklikleri
• Soğukta parmakların beyazlayıp morarması (Raynaud fenomeni)

Alevlenmeler

NHS'ye göre lupusta belirtilerin kötüleştiği dönemler (alevlenme) ile düzeldiği dönemler (remisyon) birbirini izleyebilir; bazı kişilerde ise belirtiler belirgin bir dalgalanma olmadan sürer. NIAMS, alevlenmelerin şiddetinin ve zamanlamasının kişiden kişiye değiştiğini, ancak tedaviyle yönetilebildiğini belirtir. Alevlenmeden önce yorgunlukta artış, eklem ağrıları, döküntü ya da ateş gibi uyarıcı belirtileri tanımayı öğrenmek erken önlem almayı kolaylaştırır.

Lupusun etkileyebileceği organlar

NIAMS'a göre lupus pek çok organı etkileyebilir:

• Böbrekler: Lupus nefriti adı verilen böbrek iltihabı, böbrek işlevlerinde bozulmaya ve ağır durumlarda böbrek yetmezliğine yol açabilir. Erken dönemde çoğu zaman belirti vermez; bu nedenle düzenli idrar ve kan testleri önemlidir.
• Kalp: Kalp zarı ya da kalp kası iltihabı ve kalp kapaklarında hasar
• Akciğerler: Akciğer zarının ağrılı iltihabı (plörezi)
• Beyin ve sinir sistemi: Nöbetler ve hafıza sorunları
• Kan: Kan hücrelerinin sayısında azalma, pıhtılaşma eğiliminde artış ve damar iltihabı

Tanı nasıl konur?

Lupusun tanısı, belirtiler çeşitli olduğu ve başka hastalıklara benzeyebildiği için zaman alabilir. NHS'ye göre tanı, tipik belirtilerin varlığı ile kan testlerinde belirli antikorların yüksek bulunmasının birlikte değerlendirilmesiyle konur. Tek başına bir kan testi tanı koydurmaz; örneğin antinükleer antikor (ANA) testi lupusu olmayan bazı kişilerde de pozitif çıkabilir.

NHS'ye göre organların etkilenip etkilenmediğini anlamak için kalp, böbrekler ve diğer organlara yönelik görüntüleme yapılabilir. Tanı konduktan sonra düzenli izlem kapsamında kansızlık için kan testleri ve böbrek işlevleri için idrar testleri yapılır. Böbrek tutulumundan şüphelenildiğinde böbrek biyopsisi gerekebilir.

Tedavi seçenekleri

Lupus tedavisinin amacı belirtileri kontrol altına almak, alevlenmeleri önlemek ve organ hasarını engellemektir. NHS'ye göre kullanılan başlıca ilaç grupları şunlardır:

• İltihap giderici ağrı kesiciler: Eklem ve kas ağrısı için
• Sıtma tedavisinde de kullanılan bir ilaç grubu: Yorgunluk, deri ve eklem belirtilerinde sık kullanılır; uzun süreli kullanımda düzenli göz kontrolü gerekebilir.
• Kortizon grubu ilaçlar: Tablet, iğne ya da krem şeklinde; alevlenmeleri kontrol altına almak için
• Bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar ve biyolojik ilaçlar: Daha ağır durumlarda ve organ tutulumunda

Hangi ilacın uygun olduğuna, hastalığın etkinliği ve etkilenen organlar göz önüne alınarak romatoloji uzmanı karar verir. Bu ilaçlar düzenli kan testi ve izlem gerektirebilir; ilaçları hekime danışmadan bırakmamak ve dozlarını değiştirmemek önemlidir.

Düzenli izlem neden önemli?

Lupus, bazı organları belirti vermeden etkileyebilir. Örneğin böbrek tutulumu başlangıçta hiçbir yakınmaya yol açmayabilir ve yalnızca idrar ve kan testleriyle fark edilebilir. Bu nedenle kendinizi iyi hissettiğiniz dönemlerde de kontrol randevularını aksatmamak önemlidir. Düzenli izlemde genellikle şunlar değerlendirilir:

• Kan sayımı ve iltihap belirteçleri
• Böbrek işlevleri ve idrarda protein ya da kan olup olmadığı
• Tansiyon
• Kullanılan ilaçların olası yan etkileri; bazı ilaçlar için göz ve kemik sağlığı kontrolleri

Lupusu olan kişilerde kalp ve damar hastalıkları riski de artabileceği için kolesterol, kan şekeri ve kilonun izlenmesi ile sigaranın bırakılması uzun dönem sağlık açısından önemlidir. Kontrollere giderken son görüşmeden bu yana yaşadığınız yakınmaları ve kullandığınız ilaçları not etmeniz, değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Lupusla yaşamak

NIAMS'a göre tedaviyle lupusu olan pek çok kişi hastalığını yönetebilir. NHS'nin günlük yaşam için önerileri şunlardır:

• Güneşten korunmak: Yüksek koruma faktörlü güneş kremi ve şapka kullanmak, güneşin yoğun olduğu saatlerde doğrudan güneş ışığından kaçınmak
• Etkinlikleri dengelemek: Enerjiyi gün içine yaymak, yorgunluk dönemlerinde dinlenme araları vermek
• Hareketli kalmak: Düzenli ve hafif egzersiz eklemleri ve genel sağlığı destekler.
• Stresi yönetmek: Stres alevlenmelerle ilişkili olabilir.
• Dengeli beslenmek: Kemik sağlığı için yeterli kalsiyum ve D vitamini almak önemlidir; güneşten korunma nedeniyle D vitamini düzeyinin hekimle değerlendirilmesi yararlı olabilir.
• Sigarayı bırakmak
• İş yaşamı: Gerekirse işvereninizle çalışma düzeninde yapılabilecek düzenlemeleri konuşmak

Gebelik

NHS'ye göre lupusu olan kadınların gebelik planlamadan önce hekimleriyle görüşmesi gerekir; çünkü lupus gebeliği zorlaştırabilir ve bazı ilaçların değiştirilmesi gerekebilir. Hastalığın sakin olduğu bir dönemde planlanan ve yakından izlenen gebelikler daha güvenli seyreder.