Kronik böbrek hastalığı nedir? Evreleri ve belirtileri

Kronik böbrek hastalığı nedir?

Böbrekler kandaki atık maddeleri ve fazla sıvıyı süzerek idrarla atar, vücudun tuz ve su dengesini korur, tansiyonun düzenlenmesine ve kan yapımına katkıda bulunur. NIDDK kronik böbrek hastalığını, böbreklerin hasar gördüğü ya da yapısal bir sorun nedeniyle kanı olması gerektiği gibi süzemediği bir durum olarak tanımlar. NHS de KBH'yi böbreklerin olması gerektiği kadar iyi çalışmadığı uzun süreli bir hastalık olarak tanımlar.

"Kronik" ifadesi, böbrek hasarının ya da işlev kaybının uzun süredir, genellikle en az üç aydır sürdüğünü anlatır. Ani gelişen ve çoğu zaman geri dönebilen böbrek hasarı ise "akut böbrek hasarı" olarak ayrı değerlendirilir.

Ne kadar yaygın?

NHS'e göre KBH yaşla birlikte daha sık görülür ve herkesi etkileyebilir; Siyahi ve Güney Asya kökenli kişilerde daha yaygındır. NIDDK, ABD'de 35 milyondan fazla yetişkinin, yani yaklaşık her 7 yetişkinden birinin KBH ile yaşadığını tahmin eder.

Kronik böbrek hastalığı neden olur?

NHS'e göre KBH genellikle böbreklere yük bindiren başka hastalıkların sonucunda gelişir:

• Yüksek tansiyon: En sık nedenlerden biridir. Bkz. yüksek tansiyon nedir.
• Diyabet: Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri böbreklerin süzme birimlerine zarar verir. Bkz. tip 2 diyabet nedir.
• Yüksek kolesterol
• Böbrek enfeksiyonları ve böbrek iltihapları
• Kalıtsal böbrek hastalıkları: Örneğin polikistik böbrek hastalığı
• İdrar akışının uzun süre engellenmesi
• Bazı ilaçların uzun süreli ve düzenli kullanımı: NHS, lityum ve steroid olmayan iltihap giderici ağrı kesicileri (NSAİİ) örnek olarak verir.

NIDDK'ye göre diyabet, yüksek tansiyon, kalp ve damar hastalıkları ile ailede böbrek yetmezliği öyküsü KBH riskini artırır; risk yaşla birlikte de yükselir.

Kronik böbrek hastalığı belirtileri nelerdir?

NHS ve NIDDK'ye göre KBH'nin erken evrelerinde genellikle hiçbir belirti yoktur. Böbrekler işlevlerinin önemli bir kısmını kaybetse bile vücut uzun süre buna uyum sağlayabilir. Bu nedenle hastalık çoğu zaman başka bir nedenle yapılan kan veya idrar testlerinde fark edilir.

İleri evrelerde şu belirtiler görülebilir:

• Yorgunluk ve halsizlik
• Ayak bileklerinde, ayaklarda veya ellerde şişlik (ödem)
• Nefes darlığı
• Bulantı, kusma ve iştahsızlık
• İdrarda kan
• Köpüklü idrar
• Kas krampları
• Uyku sorunları
• Göğüs ağrısı

Bu belirtiler pek çok başka hastalıkta da görülebilir. Belirtiler sürüyorsa hekime başvurmak gerekir.

Kronik böbrek hastalığı nasıl anlaşılır?

NIDDK'ye göre KBH iki basit testle saptanır:

eGFR (tahmini glomerüler filtrasyon hızı)

Kandaki kreatinin düzeyi, yaş ve cinsiyet gibi bilgiler kullanılarak böbreklerin dakikada ne kadar kan süzdüğü tahmin edilir. NIDDK'ye göre:

• 60 ve üzeri: Normal aralıktadır.
• 60'ın altı: Böbrek hastalığına işaret edebilir. National Kidney Foundation'a göre tanı için düşüklüğün en az üç ay sürmesi gerekir.
• 15 ve altı: Böbrek yetmezliği olarak adlandırılır.

İdrarda albümin testi

Albümin, sağlıklı böbreklerin idrara pek geçirmediği bir proteindir. İdrarda albümin bulunması böbrek hasarının erken bir işareti olabilir. NIDDK'ye göre idrar albümin/kreatinin oranının 30 ve altında (mg/g birimiyle) olması normal, 30'un üzerinde olması böbrek hastalığı belirtisi olabilir.

National Kidney Foundation, KBH tanısının konabilmesi için test sonuçlarının tekrarlanması ve değişikliğin en az üç ay sürmesi gerektiğini belirtir. Testlerin ayrıntıları için böbrek fonksiyon testleri: kreatinin ve eGFR yazımıza bakabilirsiniz.

Kreatinin yüksekliği ne anlama gelir?

Kreatinin, kaslarda oluşan ve böbreklerle atılan bir atık maddedir. Böbrekler yeterince süzemediğinde kandaki kreatinin düzeyi yükselir ve buna bağlı olarak eGFR düşer. Ancak MedlinePlus'a göre kanda yüksek kreatinin her zaman bir böbrek sorunu olduğu anlamına gelmez; sıvı kaybı, yoğun egzersiz, kas kütlesinin fazla olması, etten zengin beslenme ve bazı ilaç ve takviyeler de sonucu etkileyebilir. Aynı kaynak, normal bir kreatinin sonucunun da böbreklerin her zaman sağlıklı olduğunu göstermediğini vurgular. Bu yüzden hekim sonucu, tekrarlanan ölçümler ve idrar testleriyle birlikte değerlendirir.

Diğer incelemeler

Gerektiğinde böbreklerin yapısını görmek için böbrek ultrasonu ve nedenini belirlemek için başka testler ya da böbrek biyopsisi istenebilir.

Kronik böbrek hastalığının evreleri

National Kidney Foundation, KBH'yi eGFR değerine göre beş evreye ayırır:

• Evre 1: eGFR 90 ve üzeri, ancak idrarda albümin gibi böbrek hasarı bulguları var
• Evre 2: eGFR 60–89 ve böbrek hasarı bulguları var
• Evre 3a: eGFR 45–59; hafif-orta düzeyde işlev kaybı
• Evre 3b: eGFR 30–44; orta-ağır düzeyde işlev kaybı
• Evre 4: eGFR 15–29; ağır işlev kaybı
• Evre 5: eGFR 15'in altı veya diyaliz tedavisi; böbrek yetmezliği

Tüm evrelerde değişikliklerin en az üç ay sürmüş olması gerekir. Evrelendirmede idrardaki albümin miktarı da hastalığın ilerleme riskini göstermek için birlikte değerlendirilir. Evre numarası yükseldikçe hastalık daha ileridir.

NHS, KBH'li kişilerin büyük çoğunluğunun ilaç tedavisi ve düzenli izlemle hastalığını yönetebildiğini ve KBH'nin yalnızca yaklaşık 100 kişiden 2'sinde böbrek yetmezliğine ilerlediğini belirtir.

Kronik böbrek hastalığı tedavisi

NHS'e göre KBH'nin bir tedavisi yoktur; ancak tedavi belirtileri hafifletmeye ve hastalığın kötüleşmesini durdurmaya yardımcı olabilir. NIDDK de yaşam tarzı değişiklikleri ve ilaçların ilerlemeyi yavaşlatmaya yardımcı olabileceğini belirtir. Tedavi, evreye ve nedene göre planlanır:

• Altta yatan hastalığın kontrolü: Tansiyonun ve kan şekerinin hedef değerlerde tutulması
• İlaçlar: Tansiyonu ve kolesterolü düşüren, bazıları böbrekleri korumaya da yardımcı olan ilaçlar
• Yaşam tarzı: Sigarayı bırakmak, sağlıklı beslenmek, tuzu azaltmak, düzenli hareket etmek ve sağlıklı kiloyu korumak
• İlaç güvenliği: Bazı ağrı kesiciler ve diğer ilaçlar böbreklere zarar verebileceğinden, reçetesiz ilaç ve takviye kullanmadan önce hekime veya eczacıya danışmak
• Böbrek yetmezliğinde: Diyaliz (hemodiyaliz veya periton diyalizi) ya da böbrek nakli

İleri evrelerde beslenme önerileri kişiye ve test sonuçlarına göre değişir; bunları nefroloji uzmanı ve diyetisyenle birlikte planlayın.

Kalp sağlığı da önemli

NHS, hafif bile olsa KBH'si olan kişilerde kalp ve damar hastalıkları gibi ciddi sorunların riskinin arttığını vurgular. Bu nedenle tansiyon, kolesterol ve sigara gibi risk etkenlerinin kontrolü, böbrekler kadar kalbi korumak için de önemlidir.

Kimler test yaptırmalı?

NIDDK'ye göre diyabeti, yüksek tansiyonu veya kalp hastalığı olan ya da ailesinde böbrek yetmezliği bulunan kişilerin böbrek testleri yaptırması önerilir. NIDDK, diyabeti olan kişilerin her yıl kontrol edilmesini önerir; diğer risk gruplarında test sıklığı hekimle birlikte belirlenir. Aile hekiminiz, rutin kontrollerinizde kan ve idrar testleriyle böbrek işlevinizi değerlendirebilir.

Kronik böbrek hastalığı için hangi doktora gidilir?

Risk taşıyorsanız ya da test sonuçlarınızda anormallik varsa ilk olarak aile hekiminize veya iç hastalıkları uzmanına başvurabilirsiniz. Hastalığın ilerlediği, nedeninin araştırılması gereken veya diyaliz ya da nakil hazırlığının konuşulması gereken durumlarda nefroloji uzmanı takibi üstlenir. Çocuklarda çocuk nefrolojisi alanında deneyimli hekimler ilgilenir. İlgili doktorlar için kronik böbrek hastalığı konu sayfamıza bakabilirsiniz.