Hemodiyaliz nedir? Nasıl yapılır, diyalizle yaşam nasıl olur?

Hemodiyaliz nedir, ne zaman gerekir?

Sağlıklı böbrekler kanı süzerek atık maddeleri ve fazla suyu idrarla atar; ayrıca kan basıncının ve vücuttaki minerallerin dengesine katkıda bulunur. MedlinePlus'a göre böbrekler ayrıca kemik ve kan sağlığı için gerekli hormonları üretir. Böbrekler işlevini yitirdiğinde bu görevlerin bir bölümünü diyaliz üstlenir.

MedlinePlus'a göre diyalize genellikle böbrek işlevinin yalnızca yüzde 10–15'i kaldığında, yani son dönem böbrek hastalığında başlanır. Akut böbrek hasarında da böbrekler toparlanana kadar geçici olarak diyaliz gerekebilir; bkz. Akut böbrek hasarı. Kronik böbrek hastalığının evreleri için bkz. Kronik böbrek hastalığı.

Böbrek yetmezliğinde diyalizin iki ana türü vardır: kanın vücut dışında bir makineyle temizlendiği hemodiyaliz ve karın zarının filtre olarak kullanıldığı periton diyalizi. Bkz. Periton diyalizi. Uygun kişilerde böbrek nakli de bir seçenektir; bkz. Böbrek nakli değerlendirmesi.

Hemodiyaliz nasıl çalışır?

NIDDK'ye göre hemodiyaliz, sağlıklı böbreklerin yaptığı gibi kandaki atıkları ve suyu süzen bir tedavidir; tansiyonun kontrolüne ve potasyum, sodyum gibi minerallerin dengelenmesine yardımcı olur.

İşleyiş kabaca şöyledir:

1. Kan, damar yolundan ince tüplerle diyaliz makinesine pompalanır.
2. Kan, "yapay böbrek" olarak da adlandırılan diyalizörden geçer. MedlinePlus'a göre diyalizörün iki bölümü vardır; bir bölümünden kan, diğerinden diyaliz sıvısı geçer.
3. NIDDK'ye göre diyalizörün içindeki ince liflerden geçen kandaki atık maddeler diyaliz sıvısına geçer.
4. Temizlenen kan vücuda geri verilir.

Makine bu süreçte tansiyonu izler ve kandan ne kadar sıvı çekileceğini kontrol eder.

Damar yolu (vasküler erişim) türleri

Hemodiyaliz için her seansta kana kolayca ve güvenle ulaşmayı sağlayan bir damar yolu gerekir. NIDDK üç tür damar yolu tanımlar:

• Arteriyovenöz (AV) fistül: Cerrah, çoğunlukla kolda bir atardamarı bir toplardamara bağlar. NIDDK'ye göre en çok tercih edilen yoldur; diyaliz için en yüksek kan akımını sağlar, enfeksiyon ve pıhtılaşma olasılığı daha düşüktür ve daha uzun süre kullanılabilir. Ancak NIDDK'ye göre fistülün kullanılabilir hâle gelmesi birkaç ay sürebilir.
• Arteriyovenöz greft: Fistül açılamadığında atardamar ile toplardamar arasına yapay bir tüp yerleştirilir. Diyalize daha erken başlamaya olanak tanır, ancak enfeksiyon ve pıhtılaşma riski daha yüksektir.
• Kateter: Boyun, göğüs veya kasıktaki büyük bir toplardamara yerleştirilen yumuşak bir tüptür. Böbrek hastalığı hızla ilerlediğinde ve diyalize hemen başlamak gerektiğinde, genellikle geçici olarak kullanılır.

NIDDK, ileride hemodiyaliz gerekme olasılığı olan kişilere kol damarlarını gereksiz iğnelerden korumalarını ve damar yolu ameliyatını önceden planlamalarını önerir; çünkü fistülün olgunlaşması zaman alır.

Damar yolunun bakımı

MedlinePlus'ın damar yolu bakımı için önerileri şunlardır:

• Damar yolundaki akımı her gün kontrol edin; akım, damar yolunun üzerinde hafif bir titreşim (hışırtı) olarak hissedilir. Bu kontrolün nasıl yapılacağını ekibiniz gösterir.
• Damar yolunun bulunduğu kolda tansiyon ölçtürmeyin, serum taktırmayın ve kan aldırmayın.
• Bu kolda saat, takı veya sıkı giysi kullanmayın; kolun üzerine yatarak uyumayın ve bu kolla ağır yük taşımayın.
• Damar yoluna dokunmadan önce ve sonra ellerinizi sabun ve ılık suyla yıkayın.
• Titreşimi hissedemezseniz, kanama ya da enfeksiyon belirtisi fark ederseniz ekibinize hemen haber verin.

Hemodiyaliz nerede ve ne sıklıkla yapılır?

Diyaliz merkezinde

MedlinePlus'a göre merkezde yapılan hemodiyaliz genellikle haftada yaklaşık üç kez, her seferinde 3–4 saat sürer. NIDDK de seansların çoğunlukla haftada üç kez ve her biri yaklaşık dört saat olduğunu, bazı merkezlerin haftada üç gece uyurken yapılan gece diyalizi sunabildiğini belirtir.

Evde

NIDDK'ye göre evde hemodiyaliz daha esnek bir düzende yapılabilir: haftada üç ile yedi kez, seans başına 2 ile 10 saat arasında değişen sürelerle. MedlinePlus, evde kısa günlük seansların (haftada 5–7 gün, 2–3 saat) ya da uzun gece seanslarının (haftada 3–6 gece) mümkün olduğunu belirtir. MedlinePlus'a göre evde diyalizin olası yararları arasında tansiyonun daha iyi kontrolü, atıkların daha iyi temizlenmesi, kalbe daha az yük binmesi, bulantı, baş ağrısı ve kramp gibi belirtilerin daha az görülmesi ve esnek program sayılabilir. Ev diyalizi eğitim, uygun ev koşulları ve genellikle bir yardımcı gerektirir; uygunluğuna nefroloji ekibi karar verir.

Olası yan etkiler ve sorunlar

NIDDK ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca sorunlar şunlardır:

• Tansiyon düşmesi: Seans sırasında halsizlik ve baş dönmesine yol açabilir.
• Kas krampları: Sıvının hızlı çekilmesiyle ilişkili olabilir.
• Kaşıntı: NIDDK'ye göre kandaki yüksek fosfor düzeyi kaşıntıya ve kemiklerin zayıflamasına yol açabilir.
• Bulantı, baş ağrısı ve yorgunluk (MedlinePlus)
• Damar yolu sorunları: Enfeksiyon veya tıkanma
• Kan kaybı: NIDDK'ye göre iğne ya da tüp yerinden çıkarsa kan kaybı olabilir.

Seans sırasında kendinizi kötü hissederseniz hemen diyaliz ekibine söyleyin. Seanslar arasında fazla sıvı almak, bir sonraki seansta daha fazla sıvı çekilmesini gerektirir ve tansiyon düşmesi ile kramp riskini artırabilir.

Beslenme ve sıvı

NIDDK'ye göre hemodiyaliz hastalarının genellikle şunlara dikkat etmesi gerekir:

• Tuz (sodyum): Sınırlandırılması önerilir; tuz susuzluğu artırır ve sıvı birikimine katkıda bulunur.
• Fosfor: Sınırlandırılması gerekebilir; hekim fosfor bağlayıcı ilaçlar önerebilir.
• Sıvı: Seanslar arasında alınan sıvı miktarı sınırlandırılır.
• Potasyum: Dikkatle izlenmesi gerekir; yüksek potasyum kalp ritmini etkileyebilir.
• Protein: NIDDK'ye göre hemodiyaliz protein kaybına yol açtığı için yeterli protein alımı çoğu zaman önemlidir.

Bu öneriler kişiden kişiye değişir. Kan testi sonuçlarınıza göre size özel planı nefroloji ekibiniz ve diyetisyeniniz hazırlar.

Tedavinin işe yaradığı nasıl anlaşılır?

NIDDK'ye göre hemodiyalizin yeterli olduğunun işaretleri arasında enerjinin artması, iştahın düzelmesi ve şişliğin azalması sayılabilir. Diyaliz ekibi tedavinin yeterliliğini düzenli kan testleriyle, genellikle ayda bir değerlendirir. NIDDK, vücutta fazla sıvı yokken ulaşılan "kuru ağırlık" hedefinin korunmasının tansiyon kontrolüne yardımcı olduğunu ve tedavinin işe yaradığını gösterdiğini belirtir. Her seans öncesi ve sonrası tartılmanızın nedeni budur.

Diyalizle yaşam

Diyaliz yaşamın önemli bir parçası hâline gelir; ancak pek çok kişi uygun planlamayla çalışmayı, sosyal yaşamını ve hobilerini sürdürebilir. Yararlı olabilecek bazı öneriler:

• Seans günlerinizi ve saatlerinizi iş ve aile programınızla uyumlu hâle getirmek için ekibinizle konuşun.
• Seyahat planlıyorsanız gideceğiniz yerdeki diyaliz merkezinde önceden yer ayırtılması gerekir.
• İlaçlarınızı düzenli kullanın; ağrı kesiciler dahil yeni bir ilaç almadan önce ekibinize danışın.
• Ruh hâlinizdeki değişiklikleri paylaşın; kronik bir tedaviyle yaşamak duygusal açıdan zorlayıcı olabilir ve destek almak yararlıdır.