Kısaca
Akut böbrek hasarı (eski adıyla akut böbrek yetmezliği), böbreklerin kısa bir süre içinde işlevini yeterince yerine getiremez hâle gelmesidir. MedlinePlus, bu durumu böbreklerin atık maddeleri uzaklaştırma ve vücuttaki sıvı ile tuz dengesini koruma yeteneğinin hızla (genellikle iki günden kısa sürede) kaybolması olarak tanımlar. Ağır enfeksiyonlar, sıvı kaybı, düşük tansiyon, idrar yolu tıkanıklığı ve bazı ilaçlar başlıca nedenler arasındadır. NHS'e göre özellikle hafif durumlarda belirti olmayabilir ve tanı çoğunlukla kan testleriyle konur. Çoğu kişi birkaç hafta içinde iyileşir; ağır durumlarda diyaliz gerekebilir ve bazı kişilerde kronik böbrek hastalığı gelişebilir.
Akut böbrek hasarı nedir?
Böbrekler kanı süzerek atık maddeleri ve fazla suyu idrarla atar; ayrıca vücuttaki potasyum ve sodyum gibi tuzların (elektrolitlerin) dengesini, kan basıncını ve kan yapımını düzenlemeye yardımcı olur. NHS'e göre akut böbrek hasarı, bir nedenle böbreklerin aniden olması gerektiği kadar iyi çalışamaması durumudur.
Bu durum, yıllar içinde yavaş ilerleyen kronik böbrek hastalığından farklıdır. Akut böbrek hasarı saatler ya da günler içinde gelişir ve çoğu zaman başka bir hastalığın, ameliyatın ya da ilacın sonucu olarak ortaya çıkar. Hastanede yatan, özellikle ağır hasta kişilerde daha sık görülür; ancak evde, örneğin ishal ve kusmaya bağlı sıvı kaybıyla da gelişebilir. Kronik böbrek hastalığı hakkında bilgi için Kronik böbrek hastalığı yazısına bakabilirsiniz.
Belirtileri nelerdir?
NHS'e göre akut böbrek hasarı olan pek çok kişide, özellikle hafif durumlarda hiçbir belirti olmayabilir. Belirti olduğunda şunlar görülebilir:
- Normalden çok daha az idrara çıkma
- Aşırı susama
- Bulantı veya kusma
- Ayaklarda ve bacaklarda şişlik
- Yorgunluk, baş dönmesi, bilinç bulanıklığı veya aşırı uykululuk
- Özellikle sırtüstü yatarken belirginleşen nefes darlığı
MedlinePlus ayrıca şu belirtileri sayar: idrarda veya dışkıda kan, ağızda metalik tat, kolay morarma, iştahsızlık, böğür (bel yan) ağrısı, yüksek tansiyon, burun kanaması ve ağır durumlarda nöbet.
Bu belirtiler başka pek çok hastalıkta da görülebilir. Ancak ishal, kusma ya da ağır bir enfeksiyon sırasında idrar miktarı belirgin şekilde azalırsa ve kişi kendini giderek daha kötü hissediyorsa böbreklerin etkilenmiş olabileceği akla gelmelidir.
Nedenleri nelerdir?
Akut böbrek hasarının nedenleri genel olarak üç grupta toplanabilir: böbreğe giden kan akımının azalması, böbrek dokusunun doğrudan zarar görmesi ve idrarın böbrekten çıkışının engellenmesi.
Böbreğe giden kan akımının azalması
NHS ve MedlinePlus'ın saydığı nedenler şunlardır:
- Sıvı kaybı (dehidratasyon), örneğin ishal ve kusma
- Düşük tansiyon, şok
- Kanama ve kan kaybı
- Ciddi enfeksiyonlar ve sepsis
- Yanıklar ve büyük ameliyatlar
Böbrek dokusunun zarar görmesi
- Böbrek kanalcıklarının hasarı (tübüler nekroz)
- Bağışıklık sistemine bağlı böbrek hastalıkları ve damar iltihabı (vaskülit); bkz. Glomerülonefrit
- Böbrek enfeksiyonu (piyelonefrit); bkz. Böbrek iltihabı (piyelonefrit)
- Bazı ilaçlar ve maddeler: NHS ve MedlinePlus'a göre steroid olmayan iltihap giderici ağrı kesiciler, bazı antibiyotikler, bazı tansiyon ilaçları ve idrar söktürücülerin yanı sıra görüntüleme tetkiklerinde kullanılan kontrast maddeler ve yasa dışı uyuşturucular böbreklere zarar verebilir.
- Gebelikle ilişkili bazı komplikasyonlar (MedlinePlus)
İdrar yolunun tıkanması
- Böbrek taşları; bkz. Böbrek taşı belirtileri
- Prostatın büyümesi veya iltihabı
- İdrar yolunu sıkıştıran tümörler
Kimler daha fazla risk altında?
NHS'e göre şu durumlarda akut böbrek hasarı riski daha yüksektir:
- 65 yaş ve üzeri olmak
- Daha önce akut böbrek hasarı geçirmiş olmak
- Yakın zamanda ameliyat olmuş olmak
- Yasa dışı uyuşturucu kullanmak
- Kronik böbrek, kalp veya karaciğer hastalığı bulunması
Yüksek tansiyon ve diyabet gibi böbrekleri uzun vadede etkileyen hastalıklar da riski artırabilir. MedlinePlus, önlemenin bir parçası olarak bu altta yatan hastalıkların kontrol altında tutulmasını önerir.
Bu konuda
Akut böbrek hasarı konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Nasıl teşhis edilir?
NHS'e göre akut böbrek hasarı çoğunlukla kan testiyle, kandaki kreatinin düzeyine bakılarak saptanır. Kreatinin, kaslarda oluşan ve böbrekler tarafından atılan bir atık maddedir; böbrekler iyi çalışmadığında kandaki düzeyi yükselir. Bkz. Böbrek fonksiyon testleri
MedlinePlus'a göre değerlendirmede şu testlerden yararlanılabilir:
- Kan testleri: Kan üre azotu (BUN), kreatinin, potasyum ve diğer elektrolitler
- İdrar tahlili: İdrarda protein, kan veya hücreler; bkz. Tam idrar tahlili
- Görüntüleme: İdrar yolu tıkanıklığını araştırmak için ultrason, röntgen, bilgisayarlı tomografi veya MR
NHS, nabız ve tansiyon ölçümü, elektrokardiyografi (EKG) ve idrar miktarının izlenmesinin de değerlendirmenin parçası olabileceğini belirtir. Nedenin anlaşılamadığı bazı durumlarda böbrek biyopsisi gerekebilir; bkz. Böbrek biyopsisi.
Tedavi nasıl yapılır?
Tedavi, akut böbrek hasarına yol açan nedene ve hasarın ağırlığına göre planlanır. NHS'e göre tedavi şunları içerebilir:
- Altta yatan nedenin, örneğin enfeksiyonun tedavi edilmesi
- Böbreklere zarar verebilecek ilaçların bırakılması
- Damar yoluyla sıvı verilmesi
- İdrar akışı engelleniyorsa idrar sondası takılması ya da tıkanıklığın ameliyatla giderilmesi
- Ağır durumlarda diyaliz
MedlinePlus'a göre tedavi sürecinde hekim sıvı alımını sınırlayabilir; protein, tuz ve potasyum alımının azaltılmasını isteyebilir. Enfeksiyon varsa antibiyotikler, gerekirse tansiyonu düzenleyen ilaçlar kullanılır. Kandaki potasyum tehlikeli düzeyde yükseldiğinde ya da böbrek hasarı ağırsa diyaliz uygulanabilir. Bu beslenme ve sıvı kısıtlamaları kişiye özeldir; hekim veya diyetisyen önerisi olmadan uygulanmamalıdır.
Diyaliz, böbreklerin işini geçici olarak üstlenen bir tedavidir ve akut böbrek hasarında çoğu zaman böbrekler toparlanana kadar sürdürülür. Ayrıntılar için bkz. Hemodiyaliz.
Olası sonuçlar ve iyileşme
NHS'e göre çoğu kişi birkaç hafta içinde, kalıcı bir hasar olmadan iyileşir. Ağır durumlarda iyileşme aylar sürebilir. Bazı kişilerde kronik böbrek hastalığı gelişebilir; bu da kalp ve damar hastalıkları riskini artırır.
İyileşme döneminde ve sonrasında böbrek fonksiyonlarının kan testleriyle izlenmesi önemlidir. Akut böbrek hasarı geçirmiş olmak, ileride benzer bir durumun yaşanma riskini artırdığı için hekimin önerdiği kontrollere gitmek ve yeni ilaç kullanmadan önce bu öyküyü sağlık çalışanlarına bildirmek gerekir.
Önlenebilir mi?
Her durumda önlenemese de riskin azaltılmasına yardımcı olabilecek önlemler vardır. NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:
- Yeterli sıvı alın: NHS, idrar renginin açık ve idrara çıkma sıklığının düzenli olmasını yeterli sıvı alımının bir işareti olarak gösterir. Kalp veya böbrek hastalığı nedeniyle sıvı kısıtlamanız varsa hekiminizin önerisine uyun.
- Yeni ilaçlardan önce danışın: Reçetesiz ağrı kesiciler dahil yeni bir ilaç kullanmadan önce hekiminize veya eczacınıza danışın.
- Hastalık günlerinde dikkatli olun: İshal, kusma veya ateşli hastalık sırasında yeterli sıvı alamıyorsanız düzenli kullandığınız ilaçlar konusunda hekiminize danışın.
- Altta yatan hastalıkları kontrol altında tutun: MedlinePlus, yüksek tansiyon ve diyabetin iyi kontrol edilmesini önerir; bkz. Yüksek tansiyon.
- Belirtileri tanıyın: NHS, uyarı işaretlerinin bilinmesinin önemini vurgular.
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS, akut böbrek hasarını düşündüren belirtiler varsa aynı gün tıbbi yardım alınmasını önerir. Şu durumlarda hekime başvurun:
- İdrar miktarında belirgin azalma
- İshal veya kusma nedeniyle sıvı tutamama
- Ayaklarda ve bacaklarda yeni gelişen şişlik
- Kronik bir hastalığınız varken kendinizi giderek daha kötü hissetmeniz
Beklemeden 112'yi arayın: Bilinç bulanıklığı veya aşırı uykululuk, nöbet, ciddi nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da çarpıntı, hiç idrar yapamama veya ateşle birlikte hızlı nefes alma, soğuk ve soluk cilt gibi ağır enfeksiyon belirtileri.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Akut böbrek hasarı geçer mi?
NHS'e göre çoğu kişi birkaç hafta içinde kalıcı hasar olmadan iyileşir. Ağır durumlarda iyileşme aylar sürebilir ve bazı kişilerde kronik böbrek hastalığı gelişebilir.
Akut böbrek hasarı ile kronik böbrek hastalığı arasındaki fark nedir?
Akut böbrek hasarı saatler ya da günler içinde gelişir ve çoğu zaman bir nedene bağlıdır. Kronik böbrek hastalığı ise aylar ve yıllar içinde yavaş ilerler.
Ağrı kesiciler böbreğe zarar verir mi?
NHS ve MedlinePlus, steroid olmayan iltihap giderici ağrı kesicileri böbreklere zarar verebilecek ilaçlar arasında sayar. Özellikle sıvı kaybı varsa, ileri yaştaysanız veya böbrek hastalığınız varsa ağrı kesici seçimini hekiminize ya da eczacınıza danışın.
Akut böbrek hasarında her zaman diyaliz gerekir mi?
Hayır. Diyaliz, özellikle ağır durumlarda ve kandaki potasyumun tehlikeli düzeye yükselmesi gibi hâllerde gerekir. Pek çok kişi nedenin tedavisi ve destek tedavileriyle iyileşir.
Kontrastlı çekim böbreğe zarar verir mi?
NHS, tetkiklerde kullanılan kontrast maddeyi akut böbrek hasarının olası nedenleri arasında sayar. Böbrek hastalığınız varsa çekimden önce bunu mutlaka bildirin; bkz. Kontrastlı çekim.
Akut böbrek hasarında hangi doktora gidilir?
Akut böbrek hasarı çoğu zaman acil serviste veya hastanede yatarken fark edilir ve iç hastalıkları ile nefroloji (böbrek hastalıkları) uzmanları tarafından izlenir. İdrar yolu tıkanıklığı varsa üroloji uzmanı da tedaviye katılır. İyileşme sonrası kontroller genellikle nefroloji ya da iç hastalıkları polikliniğinde yapılır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Akut böbrek hasarı
- Böbrek iltihabı (piyelonefrit)
- Böbrek taşı
- Glomerülonefrit
- Kalp yetmezliği
- Kronik böbrek hastalığı
- Prostat büyümesi (iyi huylu prostat hiperplazisi)
- Sepsis
- Tip 2 diyabet
- Yüksek tansiyon (hipertansiyon)
- Böbrek biyopsisi
- Böbrek ve idrar yolu ultrasonu
- Hemodiyaliz
- Tam idrar tahlili
- Hemodiyaliz makinesi (yapay böbrek)
- Acil Tıp
- Yoğun Bakım
- İç Hastalıkları
- Nefroloji
- Üroloji
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
