Böbrek fonksiyon testleri: kreatinin ve eGFR

Böbrekler ne iş yapar?

Böbrekler, belin hemen üstünde, omurganın iki yanında yer alan, fasulye biçiminde iki organdır. MedlinePlus'ın anlatımıyla böbreklerde glomerül adı verilen çok sayıda küçük süzgeç bulunur; bu süzgeçler kandaki atık maddeleri ve fazla suyu ayırarak idrar yoluyla atılmasını sağlar.

Böbrekler ayrıca vücudun su ve tuz dengesini korur, tansiyonun düzenlenmesine katkıda bulunur, kırmızı kan hücresi yapımını uyaran bir hormon üretir ve kemik sağlığı için D vitamininin aktif hâle gelmesine yardımcı olur. Böbrek işlevi azaldığında bu görevlerin bir kısmı aksayabilir.

Kreatinin testi

MedlinePlus, kreatinini kasların kullanılması sırasında kas dokusunun bir kısmının parçalanmasıyla oluşan normal bir atık madde olarak tanımlar. Sağlıklı böbrekler kreatinini kandan süzerek idrarla atar. Böbrek işlevi azaldığında kreatinin kanda birikir ve düzeyi yükselir.

MedlinePlus'a göre kreatinin testi şu amaçlarla istenir:

• Böbreklerin sağlığını kontrol etmek
• Böbrek hastalığını tanımak
• Var olan böbrek sorunlarını izlemek
• Böbreklere yan etki yapabilen ilaçları kullananlarda kontrol

Kreatinin kandan ölçülebildiği gibi idrardan da ölçülebilir. MedlinePlus, bazı durumlarda 24 saat boyunca yapılan tüm idrarın özel bir kapta biriktirilmesinin ve toplama süresince serin tutulmasının istenebileceğini belirtir. Bu yöntemle "kreatinin klirensi" hesaplanabilir; ancak MedlinePlus'a göre eGFR genel olarak daha doğru kabul edilir.

eGFR nedir?

MedlinePlus, GFR'nin böbreklerin ne kadar iyi çalıştığını gösterdiğini açıklar. Gerçek GFR'yi doğrudan ölçmek zahmetli olduğu için çoğu zaman "tahmini" değer, yani eGFR kullanılır. MedlinePlus'a göre eGFR, kandaki kreatinin düzeyi ile yaş, cinsiyet ve vücut ölçüleri gibi bilgiler bir formüle girilerek hesaplanır. Çoğu laboratuvar kreatinin ölçümüyle birlikte eGFR değerini de raporlar.

MedlinePlus ayrıca eGFR'nin kandaki sistatin C adlı bir proteinin düzeyi kullanılarak da hesaplanabildiğini belirtir. Sistatin C'nin kas kütlesi, yaş ve beslenmeden etkilenmediği için kreatinine göre bazı kişilerde daha doğru sonuç verebileceğini ekler. Ender durumlarda, örneğin uzuv kaybı, ağır beslenme bozukluğu, kas erimesi veya ileri karaciğer hastalığı olanlarda, MedlinePlus'a göre GFR'nin bir işaretleyici madde verilip kan örnekleriyle doğrudan ölçülmesi tercih edilebilir.

İdrarda albümin testi

Böbrek sağlığının ikinci önemli göstergesi idrardaki albümindir. NIDDK'nin açıklamasına göre sağlıklı bir böbrek, albümin adlı proteinin idrara geçmesine izin vermez; hasarlı bir böbrek ise bir miktar albüminin idrara geçmesine yol açar.

Bu test genellikle tek bir idrar örneğinde albümin ile kreatininin oranlanmasıyla (UACR) yapılır. NIDDK, belirli bir eşiğin üzerindeki değerlerin böbrek hastalığının işareti olabileceğini belirtir. İdrarda albümin, özellikle diyabeti ve yüksek tansiyonu olan kişilerde böbrek hasarının erken işaretlerinden biri olabilir; bu nedenle eGFR normal olsa bile ölçülmesi önemlidir.

Tam idrar tahlilinde görülen protein, kan veya iltihap hücreleri de böbrekler hakkında ek bilgi verebilir.

Kimler test yaptırmalı?

NIDDK'ye göre şu durumlardan biri olan kişilerin böbrek hastalığı açısından test yaptırması önerilir:

• Diyabet
• Yüksek tansiyon
• Kalp hastalığı
• Ailede böbrek yetmezliği öyküsü

NIDDK, diyabeti olan kişilerin her yıl kontrol yaptırmasını; diğer risk etkenleri olanların ise test sıklığını hekimleriyle konuşmasını önerir. MedlinePlus da eGFR'nin belirti vermeyen böbrek hastalığını taramak, böbrek hastalığını tanımak ve ağırlığını değerlendirmek, tedaviyi izlemek ve böbreğe zarar verebilecek tedavilerden önce böbrek sağlığını kontrol etmek için kullanıldığını belirtir.

Bunlara ek olarak ileri yaş, obezite, sık ağrı kesici kullanımı, böbrek taşı öyküsü ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları gibi durumlarda da hekiminiz testi isteyebilir.

Test nasıl yapılır, hazırlık gerekir mi?

MedlinePlus'a göre kan testi için koldaki bir damardan ince bir iğneyle kan alınır; işlem genellikle beş dakikadan kısa sürer. İdrarda albümin testi için genellikle tek bir idrar örneği yeterlidir.

Hazırlık konusunda MedlinePlus şu bilgileri verir:

• Kırmızı et kreatinin düzeyini geçici olarak artırabileceği için testten önceki 24 saat et yememeniz istenebilir.
• Böbrek testleri kapsamlı bir metabolik panelin parçasıysa 12 saate kadar aç kalmanız istenebilir.
• Kullandığınız tüm ilaç ve takviyeleri bildirin; ancak hekiminiz söylemedikçe hiçbir ilacı bırakmayın.

Testten önceki gün ağır egzersizden kaçınmak ve yeterli sıvı almak da sonucun daha doğru yorumlanmasına yardımcı olabilir.

Sonuçlar ne anlama gelir?

eGFR

NIDDK'nin genel çerçevesine göre:

• 60 ve üzeri: Normal aralık
• 60'ın altı: Böbrek hastalığı olabilir
• 15 ve altı: Böbrek yetmezliği

MedlinePlus ise daha ayrıntılı bir sınıflama verir: 90 ile 100 arası değerlerde büyük olasılıkla böbrek hastalığı yoktur; 60 ile 90 arası erken evre böbrek hastalığına, 15 ile 60 arası böbrek hastalığına, 15'in altı ise böbrek yetmezliğine işaret edebilir.

Tek bir düşük sonuç tanı için yeterli değildir. Kronik böbrek hastalığı tanısı, değerlerin belirli bir süre boyunca bozuk kalmasına ve idrar bulgularına göre konur. eGFR yaşla birlikte doğal olarak bir miktar azalabilir; bu nedenle ileri yaştaki kişilerde yorum dikkatle yapılır.

Kreatinin

MedlinePlus'a göre yüksek kreatinin; böbrek hastalığı, böbrek hasarı ya da kalp yetmezliği veya diyabet gibi böbrekleri etkileyen durumlara işaret edebilir. Düşük kreatinin ise yaygın değildir ve çoğunlukla kas kütlesinin az olması veya beslenme bozukluğuyla ilişkilidir.

Sonucu etkileyebilen durumlar

MedlinePlus, sizin için normal sayılan kreatinin düzeyinin kas miktarınıza, beslenmenize, yaşınıza ve ne kadar hareketli olduğunuza bağlı olduğunu belirtir. Sonucu etkileyebilecek diğer durumlar şunlardır:

• Susuzluk (sıvı kaybı)
• Kas hastalıkları ve yoğun egzersiz
• Gebelik
• Bazı ilaçlar
• Çok fazla et tüketimi veya bazı spor takviyeleri

Kas kütlesi fazla olan sporcularda kreatinin olduğundan yüksek, kas kütlesi az olan yaşlılarda ise olduğundan düşük görünebilir. Bu gibi durumlarda hekim sistatin C gibi ek testlere başvurabilir.

Sonuç anormalse ne olur?

Böbrek testlerinde bozukluk saptanırsa hekiminiz önce testin tekrarlanmasını ve geçici nedenlerin dışlanmasını isteyebilir. Ardından nedeni ve hastalığın evresini belirlemek için böbrek ultrasonu, tam idrar tahlili, tansiyon ve şeker değerlendirmesi gibi tetkikler planlanabilir. Kronik böbrek hastalığında amaç; tansiyon ve şekeri kontrol altına almak, böbreğe zarar verebilecek ilaçlardan kaçınmak ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaktır. İlerlemiş durumlarda nefroloji uzmanı diyaliz veya böbrek nakli gibi seçenekleri önceden planlar.

Böbrek sağlığını korumak için genel olarak şunlar önerilir:

• Tansiyonu ve kan şekerini hekiminizin belirlediği hedeflerde tutmak
• Reçetesiz ağrı kesicileri sık ve uzun süre kullanmamak; her yeni ilacı böbrek durumunuzu bilen hekime danışmak
• Tuzu azaltmak, sigarayı bırakmak ve sağlıklı kiloyu korumak
• Yeterli sıvı almak; ancak ilerlemiş böbrek hastalığında sıvı miktarını hekiminizle belirlemek
• Kontrastlı çekim veya ameliyat öncesinde böbrek hastalığınızı ekibe bildirmek