İdrarda kan (hematüri) neden olur? Ne zaman önemlidir?

Hematüri nedir? Türleri nelerdir?

NIDDK'ye (ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü) göre hematüri, idrarda kan bulunması demektir ve iki türü vardır:

• Gözle görülen (makroskobik) hematüri: Kan çıplak gözle fark edilir. NIDDK'ye göre idrar pembe, kırmızı veya kahverengi görünür. Renk değişikliği korkutucu olabilir; ancak idrarın rengini değiştirmek için çok az miktarda kan yeterlidir. Çoğu durumda ağrı ya da başka bir belirtiye yol açmaz; idrarda pıhtı varsa mesane veya bel ağrısı olabilir. Pıhtılar idrar yaparken ağrıyla geçebilir ya da idrar akışını tıkayarak ağrıya neden olabilir.
• Mikroskobik hematüri: İdrarın rengi değişmez; kan ancak mikroskopla ya da idrar tahliliyle saptanır. Genellikle belirti vermez. MedlinePlus'a göre hekim bunu rutin bir muayene sırasında idrarı incelerken fark edebilir.

NIDDK'ye göre gözle görülen hematüri, mikroskobik hematüriye göre daha seyrektir. Aynı kaynak, üroloji uzmanının değerlendirdiği kişilerin en az beşte birinde hematüri tanısı konduğunu belirtir; yani bu, üroloji uzmanına başvuran kişilerde sık konulan bir tanıdır.

NHS'e göre idrardaki kan, idrar yolunun herhangi bir yerinden gelebilir: böbrekler, mesane ya da idrarı vücuttan dışarı taşıyan kanal (üretra).

İdrar kırmızıysa her zaman kan mı vardır?

Hayır. NHS'e göre şu durumlarda idrardaki renk değişikliği kandan kaynaklanmıyor olabilir:

• Pancar: Yakın zamanda yenen pancar idrarı pembeye boyayabilir.
• Yeni bir ilaç: Bazı ilaçlar idrarı kırmızı veya kahverengi yapabilir.
• Makattan kanama: Kan idrardan değil, makattan geliyor olabilir.
• Adet kanaması veya adet dönemleri arasında vajinal kanama: İdrara karışarak idrarda kan varmış gibi görünmesine yol açabilir.

MedlinePlus da idrarın bazı ilaçlar, pancar ve başka yiyecekler nedeniyle kırmızıya dönebileceğini belirtir. NIDDK'ye göre adet kanı idrar örneğine karışıp tahlilde yanlışlıkla hematüri varmış gibi görünebilir; adet döneminde testi pozitif çıkan kadınlardan, adet bittikten sonra testi tekrarlamaları istenebilir. Bu nedenle adet döneminde idrar tahlili yaptıracaksanız bunu hekiminize söyleyin.

Nedenleri nelerdir?

NIDDK, hematürinin olası nedenlerini ve daha ciddi nedenlerini ayrı ayrı sayar.

Olası nedenler

• Enfeksiyon veya iltihap: NIDDK'ye göre mesane, böbrek, üretra veya prostatta enfeksiyon ya da iltihap. NHS'e göre idrar yolu enfeksiyonunda idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma, kötü kokulu veya bulanık idrar, ateş ve böğür ya da bel ağrısı eşlik edebilir. Bkz. İdrar yolu enfeksiyonu belirtileri ve Böbrek iltihabı (piyelonefrit)
• İdrar yolu taşları: NHS'e göre böbrek taşında böğürde, belin alt kısmında veya kasıkta gelip giden şiddetli ağrı, yerinde duramama ve bulantı eşlik edebilir. Bkz. Böbrek taşı belirtileri
• Prostat büyümesi: NHS'e göre 50 yaş üzerindeki erkeklerde idrar yapmada güçlük, ani ve sık idrara çıkma ve gece idrara kalkma eşlik edebilir. Bkz. Prostat büyümesi belirtileri
• Yaralanma ve yakın zamanda idrar yollarına yapılmış bir işlem
• Yoğun egzersiz, cinsel ilişki ve endometriozis (NIDDK)

Daha ciddi nedenler

NIDDK'ye göre şu durumlar da hematüriye yol açabilir:

• Mesane, böbrek veya prostat kanseri
• Hemofili gibi kan pıhtılaşma bozuklukları
• Orak hücreli anemi
• Böbreğin süzgeç yapılarını (glomerüller) tutan böbrek hastalıkları; bkz. Glomerülonefrit

MedlinePlus'ın saydığı diğer nedenler

MedlinePlus, yukarıdakilere ek olarak şu nedenleri de sayar:

• Polikistik böbrek hastalığı; bkz. Polikistik böbrek hastalığı
• Böbrek yetmezliği
• Boğazdaki streptokok enfeksiyonu sonrasında gelişen böbrek iltihabı (çocuklarda idrarda kanın sık nedenlerinden biri)
• Sonda takılması, sünnet, ameliyat veya böbrek biyopsisi gibi idrar yollarına yakın zamanda yapılmış işlemler
• Kan pulcuğu (trombosit) düşüklüğü, böbrekte pıhtı oluşması ve kan sulandırıcı ilaçlar
• Kanın idrardan değil de başka bir kaynaktan, örneğin vajinadan, meni boşalmasıyla (çoğu zaman bir prostat sorununa bağlı) ya da dışkılama sırasında gelmesi

Kimler daha fazla risk altında?

NIDDK'ye göre şu özelliklere sahip kişilerde hematüri gelişme olasılığı daha yüksektir:

• Prostat büyümesi olanlar
• Prostat kanseri ya da idrar yolunun bir bölümünde kanser olanlar
• İdrar yolu taşı olanlar
• Kan sulandırıcılar, antibiyotikler, aspirin veya başka ağrı kesiciler gibi belirli ilaçları kullananlar
• Uzun mesafe koşusu gibi yoğun egzersiz yapanlar
• Yakın zamanda streptokok ya da hepatit gibi bakteriyel veya viral bir enfeksiyon geçirenler
• Glomerülonefrit adı verilen böbrek hastalığı olanlar

Kan sulandırıcı bir ilaç kullanıyorsanız bunu hekiminize söyleyin; ilacınızı kendi başınıza bırakmayın.

Nasıl teşhis edilir?

NIDDK'ye göre hekim tanı koymak ve nedeni bulmak için tıbbi öykünüzü alır, fizik muayene yapar ve idrar tahlili ister. NHS'e göre aile hekimi belirtilerinizi sorar, gerekirse makattan (rektal) ya da vajinal muayene yapabilir, idrar örneği ya da kan testi isteyebilir, enfeksiyon düşünürse antibiyotik yazabilir ve tetkikler için uzmana yönlendirebilir.

NIDDK ve MedlinePlus'ın saydığı testler şunlardır:

• İdrar tahlili: İdrar örneğinde kan olup olmadığını gösterir. NIDDK'ye göre tanıyı doğrulamak için bazen tekrarlanır. Bkz. Tam idrar tahlili
• İdrar kültürü ve idrar sitolojisi: MedlinePlus'ın saydığı idrar testleri arasındadır; 24 saatlik idrar toplanması da istenebilir.
• Kan testleri: NIDDK'ye göre böbrek sorunlarını ya da lupus gibi otoimmün hastalıkların veya prostat kanseri gibi başka hastalıkların işaretlerini araştırmak için. MedlinePlus, kreatinin düzeyi, trombosit sayısını da içeren tam kan sayımı ve pıhtılaşma testlerini de sayar. Bkz. Böbrek fonksiyon testleri
• Görüntüleme: Ultrason, bilgisayarlı tomografi veya MR ile böbreklerin ve idrar yollarının incelenmesi.
• Sistoskopi: Ucunda kamera bulunan ince, uzun bir aletle üretranın ve mesanenin içine bakılması.
• Böbrek biyopsisi: Böbrekten çok küçük doku parçaları alınıp böbrek hasarı veya hastalığı belirtileri açısından mikroskopla incelenmesi; bkz. Böbrek biyopsisi

MedlinePlus'a göre muayenede hekim size kanı ilk ne zaman fark ettiğinizi, idrar miktarınızın artıp azalmadığını, idrarın rengini ve kokusunu, idrar yaparken ağrı ya da başka enfeksiyon belirtileri olup olmadığını, idrara daha sık veya daha acil çıkıp çıkmadığınızı, kullandığınız ilaçları, geçmişte idrar ya da böbrek sorunu, ameliyat veya yaralanma olup olmadığını ve pancar, meyve ya da ravent gibi idrar rengini değiştirebilecek yiyecekler yiyip yemediğinizi sorabilir. Bu soruların yanıtlarını önceden düşünmek ve kullandığınız ilaçların listesini yanınızda götürmek görüşmeyi kolaylaştırır.

Tedavi nasıl yapılır?

NIDDK'ye göre hematüri, altta yatan nedenin tedavi edilmesiyle tedavi edilir. Hematüriye ciddi bir durum yol açmıyorsa tedaviye gerek olmayabilir. MedlinePlus da tedavinin idrardaki kanın nedenine bağlı olduğunu belirtir. Örneğin NHS'e göre hekim bir enfeksiyon düşünürse antibiyotik yazabilir.

Altta yatan nedenlere ilişkin ayrıntılı bilgi için ilgili rehber yazılarına bakabilirsiniz; örneğin bkz. Böbrek taşı kırma yöntemleri

NIDDK'ye göre araştırmacılar, yeme alışkanlıklarının, diyetin ve beslenmenin hematüriye yol açmada ya da onu önlemede bir rol oynadığını saptamamıştır. Hekim, tanıyı doğrulamak için idrar tahlilini tekrarlamak isteyebilir. Takip sürecinde yeni belirtiler ortaya çıkarsa ya da idrarda gözle görülen kan fark ederseniz kontrol randevusunu beklemeden hekiminize başvurun.

Neden ihmal edilmemeli?

NHS'e göre idrarda kan çoğu zaman ciddi bir durumun işareti değildir. Yine de NHS, idrarda kanın bir kanser belirtisi olabileceği için mutlaka kontrol ettirilmesi gerektiğini ve kanserin erken bulunduğunda daha kolay tedavi edilebileceğini vurgular. NHS'e göre miktarı az olsa ya da kan olduğundan emin olmasanız bile kontrol ettirmeniz gerekir. MedlinePlus da idrarda gördüğünüz kanı hiçbir zaman göz ardı etmemenizi önerir. NIDDK'ye göre gözle görülen hematüri çoğu durumda ağrı yapmadığından, ağrı olmaması da değerlendirmeyi ertelemek için bir neden değildir.