Kısaca
Periton diyalizi (halk arasında karın diyalizi), böbrekler işlevini yitirdiğinde karın boşluğunu döşeyen ince zarın (periton) doğal bir filtre gibi kullanıldığı bir diyaliz yöntemidir. NIDDK'ye göre karına yerleştirilen yumuşak bir kateterden özel bir diyaliz sıvısı verilir; bu sıvı birkaç saat karında kalarak atık maddeleri ve fazla suyu çeker, sonra boşaltılır. Tedavi çoğunlukla evde, kişinin kendisi tarafından yapılır. Gün içinde elle yapılan değişimlerle uygulanan sürekli ayaktan periton diyalizi (SAPD) ve gece uyurken makineyle yapılan otomatik periton diyalizi olmak üzere iki ana türü vardır. En önemli risk karın zarının enfeksiyonu olan peritonittir; bu nedenle hijyen kurallarına uymak çok önemlidir.
Periton diyalizi nedir?
MedlinePlus'a göre diyaliz, kandaki zararlı atıkları, fazla tuzu ve suyu uzaklaştırarak böbreklerin işini kısmen üstlenen bir tedavidir. İki ana türü vardır: kanın vücut dışında bir makineden geçirilerek temizlendiği hemodiyaliz ve periton diyalizi. Bkz. Hemodiyaliz
NIDDK periton diyalizini, karın zarını (peritonu) kullanarak kanın vücudun içinde süzüldüğü bir böbrek yetmezliği tedavisi olarak tanımlar. Periton, karın içindeki organları saran ve çok sayıda küçük kan damarı içeren ince bir zardır. MedlinePlus'a göre atıklar ve fazla sıvı, karın duvarını döşeyen bu damarlar aracılığıyla uzaklaştırılır.
Periton diyalizi; böbrek yetmezliği olan, kendi tedavisini evde yönetmek isteyen ve buna uygun kişilerde bir seçenektir. Hangi diyaliz yönteminin uygun olduğuna kişinin sağlık durumu, yaşam koşulları ve tercihleri birlikte değerlendirilerek nefroloji ekibiyle karar verilir. Böbrek yetmezliği hakkında bilgi için bkz. Kronik böbrek hastalığı.
Nasıl çalışır?
NIDDK ve MedlinePlus'a göre periton diyalizinin temel döngüsü şöyledir:
- Doldurma: Su, tuz ve şeker gibi katkılar içeren diyaliz sıvısı kateter aracılığıyla karın boşluğuna verilir.
- Bekleme: Sıvı birkaç saat karında kalır. Bu süreye "bekleme süresi" denir. MedlinePlus'a göre sıvıdaki şeker, atıkları ve fazla suyu kandan sıvıya doğru çeker.
- Boşaltma: Kullanılmış sıvı kateterden dışarı boşaltılır ve torbaya alınır.
- Yeniden doldurma: Ardından taze sıvı verilir ve döngü yeniden başlar.
MedlinePlus'a göre bir doldurma-boşaltma döngüsüne "değişim" denir.
Kateterin yerleştirilmesi
Periton diyalizi için karın duvarına yumuşak, ince bir tüp (kateter) yerleştirilir. Bu işlem küçük bir ameliyatla yapılır. NIDDK, kateterin ilk değişimden en az 3 hafta önce yerleştirilmesinin önerildiğini belirtir. Kateter hemen kullanılabilse de NIDDK'ye göre tam programa başlamadan önce 10–20 gün iyileşme için beklemek daha iyi sonuç verir.
Kateterin bir ucu karın içinde, diğer ucu ise karın derisinin dışında kalır. Kateterin deriden çıktığı nokta ("çıkış yeri") enfeksiyona açık bir bölge olduğu için her gün özenle temizlenmelidir.
Periton diyalizi türleri
Sürekli ayaktan periton diyalizi (SAPD)
NIDDK'ye göre bu yöntemde değişimler gün içinde elle yapılır. Genellikle günde dört değişim yapılır ve her değişim 30–40 dakika sürer. Sıvı karında 4–6 saat ya da daha uzun süre kalır. MedlinePlus'a göre günde 3–4 değişim yapılır ve değişimler arasında kişi bir makineye bağlı kalmadan günlük yaşamını sürdürebilir.
Otomatik (makineli) periton diyalizi
NIDDK'ye göre bu yöntemde "cycler" adı verilen bir makine, kişi gece uyurken 3–5 değişimi otomatik olarak yapar. MedlinePlus'a göre makine gece boyunca 10–12 saat çalışır ve gündüz karında daha uzun süre kalan bir değişim bulunur. Bu yöntem, gün içinde değişim yapmak istemeyen ya da çalışan kişiler için uygun olabilir.
Eğitim ve hazırlık
NIDDK'ye göre periton diyalizine başlayan kişiler bir diyaliz hemşiresiyle 1–2 hafta süren bir eğitim alır. Eğitimde değişimlerin nasıl yapılacağı, kateter bakımı, malzemelerin saklanması ve sorunların nasıl fark edileceği öğretilir.
MedlinePlus'a göre periton diyalizi bağımsızlık isteyen ve kendi tedavisini yönetebilecek kişiler için uygundur; ancak ekipman ve malzemelerin yönetimi, enfeksiyonun önlenmesi ve programa uyum konusunda sorumluluk gerektirir. Evde yeterli ve temiz bir saklama alanı olması da önemlidir; NIDDK, malzemelerin serin, temiz ve kuru bir yerde saklanmasını önerir.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Enfeksiyondan korunma
Periton diyalizinin en önemli riski enfeksiyondur. NIDDK ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:
- Kateterle ilgili her işlemden önce ellerinizi iyice yıkayın.
- Değişim sırasında cerrahi maske takın.
- Kateter çıkış yerini her gün antiseptik bir solüsyonla temizleyin (MedlinePlus).
- Malzemeleri serin, temiz ve kuru bir yerde saklayın.
- Size öğretilen adımları atlamadan uygulayın; emin olmadığınız durumda ekibinizi arayın.
Olası sorunlar
NIDDK ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca sorunlar şunlardır:
- Peritonit: Karın zarının enfeksiyonudur. NIDDK'ye göre karın ağrısı, ateş, bulantı veya kusmayla kendini gösterebilir. MedlinePlus, boşaltılan sıvının olağandışı bulanıklığının da bir uyarı işareti olduğunu belirtir.
- Kateter çıkış yeri enfeksiyonu: Kateter çevresinde kızarıklık, şişlik veya akıntı görülebilir.
- Fıtık: NIDDK'ye göre kateter yeri ve karındaki sıvının yarattığı basınç nedeniyle karın kaslarında zayıflık ve fıtık gelişebilir.
- Kilo artışı: NIDDK'ye göre uzun bekleme sürelerinde diyaliz sıvısındaki şekerin (dekstroz) bir kısmı vücuda emilerek kilo artışına yol açabilir.
Beslenme ve izlem
NIDDK'ye göre periton diyalizi yapan kişilerin tuz, fosfor ve kalori alımını sınırlaması, protein alımını ise artırması gerekebilir. Bu öneriler kişiden kişiye değişir; diyaliz ekibiniz ve diyetisyeniniz kan testi sonuçlarınıza göre size özel bir plan hazırlar.
NIDDK'ye göre tedavinin yeterli olup olmadığı aylık kan testleri ve kullanılmış diyaliz sıvısından alınan örneklerle değerlendirilir. Düzenli tartılmak, tansiyonu ölçmek ve boşaltılan sıvı miktarını not etmek ekibinizin tedaviyi ayarlamasına yardımcı olur.
Periton diyaliziyle günlük yaşam
Periton diyalizi evde yapıldığı için günlük yaşamın düzenine uyarlanabilir; ancak planlama gerektirir. Yararlı olabilecek bazı öneriler:
- Rutin oluşturun: Elle yapılan yöntemde değişimleri her gün benzer saatlerde yapmak, programı unutmamanıza ve iş ya da okul düzeninizle uyum sağlamanıza yardımcı olur.
- Temiz bir alan ayırın: Değişimleri yapacağınız, iyi aydınlatılmış, temiz ve hava akımının az olduğu bir köşe belirleyin. Evcil hayvanların bu alana girmemesine dikkat edin.
- Malzeme takibi yapın: Diyaliz sıvısı torbaları ve diğer malzemelerin tükenmeden yenilenmesi için stok takibi yapın.
- Seyahati planlayın: Seyahat edecekseniz malzemelerin gideceğiniz yere ulaştırılması ve gerektiğinde başvurabileceğiniz bir merkez konusunda ekibinizle önceden konuşun.
- Kayıt tutun: Kilonuzu, tansiyonunuzu, boşaltılan sıvının miktarını ve görünümünü not edin; kontrollerde ekibinizle paylaşın.
- Destek alın: Tedaviyi evde sürdürmek hem kişi hem aile için yeni bir sorumluluktur. Yorgunluk, kaygı veya isteksizlik hissederseniz bunu ekibinizle konuşmaktan çekinmeyin.
Hangi yöntem bana uygun?
Periton diyalizi ile hemodiyaliz arasında seçim yaparken sağlık durumunuz, daha önce geçirdiğiniz karın ameliyatları, ev koşullarınız, el becerileriniz, iş ve aile düzeniniz ile kişisel tercihleriniz birlikte değerlendirilir. Bazı kişiler zaman içinde bir yöntemden diğerine geçebilir. Uygun kişilerde böbrek nakli de bir seçenektir; bkz. Böbrek nakli değerlendirmesi.
Ne zaman doktora başvurmalı?
MedlinePlus, periton diyalizi yapan kişilerin şu durumlarda hemen sağlık ekibine başvurmasını önerir:
- Ateş
- Kateter çevresinde kızarıklık, şişlik veya irin
- Boşaltılan diyaliz sıvısının olağandışı bulanık görünmesi
- Bulantı veya kusma
- Karın ağrısı (NIDDK)
Ayrıca sıvının girmemesi ya da boşalmaması, kateterde sızıntı veya hasar fark etmeniz durumunda da ekibinizi arayın.
Beklemeden 112'yi arayın: Şiddetli karın ağrısıyla birlikte yüksek ateş ve titreme, ciddi nefes darlığı, göğüs ağrısı, çarpıntı, bilinç bulanıklığı ya da bayılma.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Periton diyalizi ile hemodiyaliz arasındaki fark nedir?
Hemodiyalizde kan vücut dışında bir makine ve filtreyle temizlenir ve çoğunlukla merkezde yapılır. Periton diyalizinde ise karın zarı filtre olarak kullanılır ve tedavi çoğunlukla evde, kişinin kendisi tarafından yapılır.
Periton diyalizi günde kaç kez yapılır?
NIDDK'ye göre elle yapılan yöntemde genellikle günde dört değişim yapılır. Makineli yöntemde ise değişimler gece uyurken otomatik olarak yapılır.
Periton diyalizi acı verir mi?
Değişimler genellikle ağrı yapmaz; karında dolgunluk hissi olabilir. Karın ağrısı, ateş veya bulanık sıvı ise enfeksiyon belirtisi olabileceğinden hemen bildirilmelidir.
Periton diyaliziyle banyo yapılabilir mi, yüzülebilir mi?
Bu konuda kateter tipine ve çıkış yerinin durumuna göre öneriler değişir. Kateter çıkış yerinin temiz ve kuru tutulması enfeksiyonun önlenmesi için önemlidir; ne yapabileceğinizi diyaliz ekibinize sorun.
Periton diyalizine geçmeden önce ne kadar beklemek gerekir?
NIDDK'ye göre kateterin ilk değişimden en az 3 hafta önce yerleştirilmesi önerilir ve tam programa başlamadan önce 10–20 gün iyileşme süresi tanınması daha iyi sonuç verir.
Periton diyalizi yaparken çalışabilir miyim?
Pek çok kişi uygun planlamayla çalışmayı sürdürebilir. MedlinePlus'a göre elle yapılan yöntemde değişimler arasında kişi makineye bağlı kalmaz; makineli yöntemde ise değişimler gece uyurken yapılır. Size en uygun düzeni iş programınızı da göz önüne alarak ekibinizle belirleyin.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
