Dalak büyümesi (splenomegali) nedir? Nedenleri ve belirtileri

Dalak ne işe yarar?

Dalak, karnın sol üst bölümünde mide ile sol kaburgalar arasında yer alan bir organdır. Lenf sisteminin bir parçasıdır. NHS ve MedlinePlus dalağın başlıca görevlerini şöyle sıralar:

• Kanı süzmek: Yaşlanmış ya da hasar görmüş alyuvarları (kırmızı kan hücreleri) kandan ayıklar.
• Mikroplarla savaşmak: Kandaki bakteri gibi mikropların temizlenmesine yardım eder ve bağışıklık sisteminde görev alır.
• Kan hücrelerinin dengesini korumak: Alyuvar, akyuvar (beyaz kan hücreleri) ve kan pulcukları (trombositler) düzeyinin sağlıklı kalmasına katkıda bulunur.

Dalak bu görevleri yaparken bazı hastalıklarda fazla çalışmak zorunda kalır, bazı hastalıklarda ise içinde kan ya da anormal hücreler birikir. Her iki durumda da organ büyüyebilir.

Dalak büyümesi neden olur?

MedlinePlus nedenleri dört ana grupta toplar: enfeksiyonlar, karaciğer hastalıkları, kan hastalıkları ve kanserler. Bu grupların her birinde dalağın büyüme yolu farklıdır. Enfeksiyonlarda dalak, mikroplarla savaşırken bağışıklık hücreleriyle dolar ve şişer. Karaciğer hastalıklarında dalaktan çıkan kanın karaciğere ulaşması zorlaşır; kan dalakta birikir. Bazı kan hastalıklarında dalak, kusurlu alyuvarları ayıklamak için fazla çalışır ve büyür. Kan ve lenf kanserlerinde ise anormal hücreler dalağa yerleşebilir. MSD Manuals ve NHS bu grupları şu örneklerle açıklar:

Enfeksiyonlar

• Enfeksiyöz mononükleoz (öpücük hastalığı)
• Hepatit gibi viral enfeksiyonlar
• Tüberküloz (verem). Bkz. Tüberküloz (verem)
• Sıtma
• Bruselloz

Karaciğer ve damar hastalıkları

• Karaciğer sirozu: Karaciğerdeki sertleşme, dalaktan karaciğere kan taşıyan damarlarda basıncı artırır ve dalak büyüyebilir.
• Dalak toplardamarında pıhtı oluşması

Kan hastalıkları

• Orak hücreli anemi
• Talasemi
• Kalıtsal sferositoz gibi alyuvarların erken yıkıldığı durumlar

Kanserler

• Lösemi (kan kanseri)
• Lenfoma (lenf bezi kanseri)
• Kemik iliğinin skar dokusuyla dolduğu miyelofibroz

Diğer nedenler

• Romatoid artrit, lupus ve sarkoidoz gibi bağışıklık sistemiyle ilişkili hastalıklar
• Amiloidoz
• Gaucher ve Niemann-Pick hastalığı gibi nadir görülen depo hastalıkları
• NHS'e göre karına alınan darbe gibi yaralanmalar

Dalak büyümesi belirtileri

MedlinePlus, dalak büyümesinin çoğu zaman hiçbir belirti vermediğini belirtir. Bu nedenle çoğunlukla başka bir nedenle yapılan muayene ya da ultrasonda fark edilir. Belirti olduğunda şunlar görülebilir:

• Az yemekle doyma ya da büyük öğün yiyememe: Büyüyen dalak mideye baskı yapabilir.
• Karnın sol üst kısmında, sol kaburgaların altında ağrı veya rahatsızlık: MSD Manuals'a göre ağrı sırta da yayılabilir.
• Hıçkırık: MedlinePlus bunu da olası belirtiler arasında sayar.

Hipersplenizm

MSD Manuals'a göre büyümüş dalak, kan hücrelerini olağandan fazla tutup yıkabilir. Bu duruma hipersplenizm denir. Sonuçta kanda alyuvar, akyuvar ve kan pulcuğu sayıları düşebilir. NHS ve MSD Manuals'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Kansızlığa bağlı yorgunluk, solukluk ve nefes darlığı. Bkz. Anemi türleri
• Sık enfeksiyon geçirme
• Kolay kanama ve morarma. Bkz. Trombositopeni

Bu belirtilerin altta yatan hastalığın kendisinden de kaynaklanabileceğini unutmamak gerekir; yani her yorgunluk ya da morarma dalakla ilişkili değildir ve nedenin hekim tarafından araştırılması gerekir. Örneğin mononükleozda ateş ve boğaz ağrısı, sirozda sarılık ve karında şişlik eşlik edebilir.

Muayeneye giderken hazırlayabilecekleriniz

Dalak büyümesinin nedenini bulmak bazen birden fazla test ve zaman gerektirir. Hekiminizin değerlendirmesini kolaylaştırmak için şu bilgileri önceden not edebilirsiniz:

• Yakınmalarınızın ne zaman başladığı; ateş, gece terlemesi veya kilo kaybı olup olmadığı
• Son dönemde geçirdiğiniz enfeksiyonlar ve yurt dışı seyahatleriniz (özellikle sıtma görülen bölgeler)
• Bilinen karaciğer hastalığı, kan hastalığı ya da romatizmal hastalık öykünüz
• Ailenizde kalıtsal kan hastalığı (örneğin talasemi veya orak hücreli anemi) bulunup bulunmadığı
• Kullandığınız ilaçların ve önceki kan tahlillerinizin sonuçları

Dalak büyümesi nasıl teşhis edilir?

Hekim önce karnın sol üst bölümünü elle muayene eder; büyümüş dalak bazen kaburgaların altında hissedilebilir. MedlinePlus, NHS ve MSD Manuals'ın sıraladığı tetkikler şunlardır:

• Karın ultrasonu: Dalağın boyutunu ölçmede sık kullanılan, radyasyon içermeyen bir yöntemdir. Bkz. Ultrason nedir?
• Bilgisayarlı tomografi (BT) veya MR: Dalağın ve çevre organların daha ayrıntılı görüntülenmesi için. Bkz. Tomografi nedir?
• Kan testleri: Tam kan sayımı ile alyuvar, akyuvar ve kan pulcuğu düzeyleri; karaciğer fonksiyon testleri ile karaciğer sağlığı değerlendirilir. Bkz. Hemogram nedir? ve Karaciğer fonksiyon testleri
• Kemik iliği incelemesi: MSD Manuals'a göre kan hastalığı veya kanser şüphesinde gerekebilir.
• Nedene yönelik enfeksiyon testleri gibi ek incelemeler

Dalak büyümesi nasıl tedavi edilir?

MedlinePlus ve MSD Manuals, tedavinin dalak büyümesine yol açan nedene göre belirlendiğini vurgular. Örneğin bir enfeksiyon tedavi edildiğinde ya da kan hastalığı kontrol altına alındığında dalak küçülebilir. NHS'e göre hekimler çoğu zaman dalağı çıkarmak yerine onu izlemeyi ve altta yatan hastalığı tedavi etmeyi tercih eder.

Dalağın çıkarılması (splenektomi)

MSD Manuals'a göre dalak; ağır kansızlığa, ciddi enfeksiyon ya da kanama riskine, ağrıya veya çevre organlara baskıya yol açıyorsa ameliyatla çıkarılabilir. NHS, bu ameliyatın çoğunlukla küçük kesilerden kamera yardımıyla (laparoskopik) yapıldığını, acil durumlarda ise açık ameliyat gerekebileceğini belirtir. NHS'e göre kapalı yöntemle yapılan ameliyatlarda iyileşme daha hızlı olur ve iz daha az kalır; tam iyileşme ise genellikle birkaç hafta sürer. MSD Manuals'a göre dalağı çıkarılan kişilere belirli bakterilere karşı aşılar ile grip ve COVID-19 aşıları önerilir; aşı takviminin nasıl düzenleneceğini hekiminiz belirler. Bkz. Laparoskopi nedir?

Dalaksız yaşam

Dalak çıkarıldığında vücut bazı bakterilere karşı daha savunmasız kalır. NHS'e göre ciddi enfeksiyonlar hızla gelişebilir ve bu risk ömür boyu sürer. Bu nedenle:

• Hekim koruyucu antibiyotik kullanımı ve bazı aşılar (zatürre aşısı, menenjit aşıları ve yıllık grip aşısı gibi) önerebilir. Bkz. Erişkin aşılama
• NHS, hayvan ve kene ısırıklarına karşı dikkatli olunmasını ve sıtma görülen bölgelere seyahatte riskin arttığının bilinmesini öğütler.
• Ateş, titreme gibi enfeksiyon belirtilerinde vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Dalak yırtılması: acil durum

Büyümüş dalak, karına alınan darbelerle daha kolay yırtılabilir. MedlinePlus ve NHS bu nedenle, dalağı büyük olan kişilerin temaslı sporlardan (futbol, dövüş sporları gibi) kaçınmasını önerir. Ne kadar süreyle kaçınılacağını hekiminiz belirler.

NHS'e göre dalak yırtılması hayatı tehdit eden iç kanamaya yol açabilir. Belirtiler şunlardır:

• Sol kaburgaların arkasında ağrı ve hassasiyet
• Baş dönmesi
• Hızlı kalp atışı