Ultrason (USG) nedir, nasıl çalışır?

Ultrason nasıl çalışır?

NIBIB, ultrasonun çalışma ilkesini şöyle açıklar: Prob (dönüştürücü) adı verilen el aletinin içinden ses dalgaları gönderilir. Bu dalgalar vücuttaki farklı dokuların sınırlarına çarptığında bir kısmı yankı olarak geri döner. Cihaz, yankının geri dönme süresini ve ses dalgasının dokudaki hızını kullanarak yansıtan yapının ne kadar derinde olduğunu hesaplar ve iki boyutlu bir görüntü oluşturur.

NIBIB'e göre tanı amaçlı ultrasonda kullanılan ses dalgaları insanın duyabildiği sınırın (20 kilohertz) çok üzerinde, megahertz düzeyindedir. İnceleme öncesinde cilde sürülen jel, prob ile cilt arasında hava kalmasını önler; çünkü hava ses dalgalarının geçişini engeller.

Ultrason dalgaları kemik ve havadan iyi geçemez. Bu nedenle kemiklerin içi ve hava dolu akciğerler ile bağırsaklar ultrasonla iyi görüntülenemez. Buna karşılık sıvı dolu ve yumuşak yapılar, örneğin safra kesesi, mesane, rahim, tiroid bezi, karaciğer ve böbrekler çok iyi görüntülenir.

Ultrason türleri

NHS, ultrasonun başlıca üç türünü tanımlar:

• Dış (transabdominal) ultrason: Prob, jel sürülmüş cildin üzerinde gezdirilir. Karın, tiroid, meme, kas-iskelet sistemi ve gebelik ultrasonlarının çoğu bu şekilde yapılır.
• İç ultrason: Prob vajinaya (transvajinal) ya da makata (transrektal) yerleştirilir. Rahim, yumurtalıklar ve prostat gibi organların daha yakından ve net görüntülenmesini sağlar.
• Endoskopik ultrason: Ucunda ultrason probu bulunan ince bir tüp yemek borusundan ilerletilir. Mide, pankreas, safra yolları ve çevre dokuların ayrıntılı incelenmesinde kullanılır; çoğu zaman sedasyon altında yapılır.

Özel ultrason teknikleri

NIBIB, ultrasonun farklı teknik uygulamalarından da söz eder:

• Doppler ultrason: Damarlardaki kan akımının hızını ve yönünü ölçer. Bacak toplardamarlarında pıhtı, şah damarında daralma ve gebelikte bebeğin kan akımının değerlendirilmesi gibi alanlarda kullanılır.
• Elastografi: Dokuların sertliğini gösterir. Karaciğerde fibrozisin değerlendirilmesinde ve bazı kitlelerin özelliklerinin incelenmesinde yararlanılır.
• Ekokardiyografi: Kalbin ultrasonla incelenmesidir; kalp kapakları ve kalbin pompalama gücü değerlendirilir.
• Üç ve dört boyutlu ultrason: Özellikle gebelikte bazı yapıların daha ayrıntılı değerlendirilmesinde kullanılabilir.

Ultrason hangi durumlarda kullanılır?

NHS'ye göre ultrason; ağrı veya şişlik gibi belirtilerin nedenini araştırmak, tiroid sorunları gibi durumları izlemek, tıbbi işlemlere kılavuzluk etmek ve gebelikte bebeğin gelişimini değerlendirmek için kullanılır. Sık kullanım alanları şunlardır:

• Gebelik: Gebelik haftasının belirlenmesi, bebeğin büyümesinin ve gelişiminin izlenmesi, plasentanın ve amniyon sıvısının değerlendirilmesi
• Karın organları: Safra kesesi taşı, karaciğer yağlanması, böbrek taşı ve böbrekte genişleme, karın içi sıvı
• Kadın hastalıkları: Miyom, yumurtalık kisti, rahim içi zar kalınlığı
• Tiroid ve boyun: Tiroid nodülleri, lenf bezleri
• Meme: Ele gelen kitlelerin değerlendirilmesi, özellikle genç kadınlarda ve mamografiyi tamamlayıcı olarak
• Damarlar: Derin ven trombozu, varis, şah damarı darlığı
• Kas-iskelet sistemi: Tendon ve bağ yaralanmaları, eklemde sıvı
• Bebeklerde kalça: Gelişimsel kalça displazisinin taranması
• İşlem kılavuzluğu: NIBIB ve NHS'nin belirttiği gibi biyopsi iğnesinin, sıvı boşaltma kateterlerinin veya sinir bloklarının doğru yere yönlendirilmesi

Tedavi amaçlı ultrason

NIBIB, ultrasonun yalnızca görüntüleme için değil, tedavi amacıyla da kullanılabildiğini belirtir. Tedavi amaçlı ultrasonda görüntü oluşturulmaz; dokular ısıtılarak ya da odaklanmış enerjiyle tahrip edilerek tedavi yapılır. Yüksek yoğunluklu odaklanmış ultrason (HIFU) bunun bir örneğidir. Fizik tedavide kullanılan terapötik ultrason ve böbrek taşlarının parçalanması da ses dalgalarından yararlanan tedavi uygulamalarıdır.

Gebelikte ultrason

Ultrason, radyasyon içermediği ve gerçek zamanlı görüntü verdiği için gebelik takibinin temel araçlarından biridir. Gebeliğin farklı dönemlerinde farklı sorulara yanıt aramak için kullanılır:

• Erken dönem: Gebeliğin rahim içinde olup olmadığının, gebelik haftasının, bebeğin kalp atımının ve ikiz gebelik olup olmadığının değerlendirilmesi. Bu dönemde görüntüler çoğu zaman vajinal yoldan daha net alınır.
• İkinci üç aylık dönem: Bebeğin organlarının ayrıntılı olarak incelendiği ayrıntılı (ikinci düzey) ultrason, plasentanın yerinin ve amniyon sıvısının değerlendirilmesi.
• Son dönem: Bebeğin büyümesinin, duruşunun, amniyon sıvısı miktarının ve gerektiğinde Doppler ile kan akımının izlenmesi.

Hangi haftalarda ultrason yapılacağı, gebeliğin risk durumuna göre gebelik takibinizi yapan hekim tarafından planlanır. Ultrason bazı yapısal sorunları gösterebilse de her sorunu saptayamayabilir; bu nedenle tarama testleriyle birlikte değerlendirilir.

Ultrasona hazırlık

NHS, inceleme öncesinde merkezin size özel talimat vereceğini belirtir. İncelenen bölgeye göre genel hazırlık şöyledir:

• Karın ultrasonu: Safra kesesinin dolu ve net görülebilmesi, bağırsaklardaki gazın azalması için genellikle birkaç saat aç gelmeniz istenir.
• Pelvis ve mesane ultrasonu: NHS, bazı incelemelerde mesanenin dolu olmasının gerekebileceğini belirtir. Dolu mesane, rahim ve yumurtalıkların daha iyi görülmesini sağlar; bu nedenle incelemeden önce bir miktar su içip idrarınızı tutmanız istenebilir.
• Transvajinal ultrason: Genellikle mesanenin boş olması istenir.
• Tiroid, meme, kas-iskelet ultrasonları: Çoğu zaman özel bir hazırlık gerekmez.
• Endoskopik ultrason: Endoskopide olduğu gibi açlık ve sedasyon hazırlığı gerekir.

Rahat ve incelenecek bölgeyi kolayca açabileceğiniz giysiler giymek de işinizi kolaylaştırır.

İnceleme sırasında neler olur?

NHS'nin anlattığına göre dış ultrasonda muayene masasına uzanırsınız, incelenecek bölgeye kaygan bir jel sürülür ve sağlık profesyoneli probu cildinizin üzerinde gezdirir. Ekranın daha iyi görülebilmesi için oda karartılabilir. Bazen probu biraz bastırarak hareket ettirmek gerekir; bu hafif bir basınç hissi oluşturabilir. Nefes almanız, nefesinizi tutmanız ya da pozisyon değiştirmeniz istenebilir.

NHS'ye göre ultrason çoğunlukla 10 ile 45 dakika arasında sürer. İç ultrasonlarda prob, koruyucu bir kılıf ve kayganlaştırıcı jelle yerleştirilir. Bu incelemeler hafif rahatsızlık verebilir. NHS, inceleme sırasında kontrolün sizde olduğunu ve istediğiniz an durdurulmasını isteyebileceğinizi vurgular. Kendinizi rahatsız hissederseniz bunu söylemekten çekinmeyin; isterseniz yanınızda bir refakatçinin bulunmasını da talep edebilirsiniz.

İnceleme bittikten sonra jel silinir ve hemen günlük etkinliklerinize dönebilirsiniz. Endoskopik ultrasonda ise sedasyon nedeniyle bir süre gözlem gerekir.

Ultrason güvenli mi?

NHS, ultrasonun radyasyon kullanmadığını ve yan etkisinin çok az olduğunu belirtir. NIBIB de tanı amaçlı ultrasonun genel olarak güvenli kabul edildiğini ve iyonlaştırıcı radyasyon içermediğini aktarır. Bu nedenle gebelikte ve çocuklarda ilk tercih edilen görüntüleme yöntemlerinden biridir.

Bununla birlikte NIBIB, ultrasonun belirli koşullarda dokular üzerinde etkileri olabileceğini ve ABD Gıda ve İlaç Dairesi'nin (FDA) ultrasonun yalnızca tıbbi olarak gerekli olduğunda kullanılmasını önerdiğini belirtir. Bu nedenle gebelikte tıbbi gerekçe olmadan yalnızca hatıra görüntüsü elde etmek amacıyla uzun süreli ultrason yapılması önerilmez.

Ultrasonun sınırları

• Kemik ve havanın arkasındaki yapılar iyi görüntülenemez.
• Görüntü kalitesi, kişinin vücut yapısından ve bağırsak gazından etkilenebilir.
• Sonuçlar, incelemeyi yapan kişinin deneyimine daha fazla bağlıdır.
• Bazı durumlarda ayrıntılı değerlendirme için MR, tomografi veya biyopsi gibi ek incelemeler gerekebilir.

Sonuçlar ne zaman çıkar?

NHS'ye göre bazı durumlarda sonuçlar inceleme sırasında hemen paylaşılabilir; bazı durumlarda ise birkaç hafta beklemek gerekebilir. Ultrason çoğu zaman radyoloji uzmanı ya da ilgili uzman hekim tarafından yapılıp aynı anda yorumlandığı için sonuçlar genellikle kısa sürede hazırlanır. Bulguların anlamını testi isteyen hekiminizle konuşmanız önemlidir.