Karaciğer fonksiyon testleri (ALT, AST, bilirubin)

Karaciğer fonksiyon testleri nedir?

Karaciğer; besinlerin işlenmesi, ilaç ve zararlı maddelerin etkisizleştirilmesi, safra üretimi, pıhtılaşma proteinlerinin ve kandaki pek çok proteinin yapımı gibi yaşamsal görevler üstlenir. MedlinePlus'ın tanımıyla karaciğer fonksiyon testleri (karaciğer paneli), karaciğerin yaptığı çeşitli maddeleri ölçmek için bir kan örneği kullanır.

Bu testlerin adı "fonksiyon testi" olsa da, aslında bir kısmı karaciğerin çalışmasını değil, karaciğer hücrelerindeki hasarı veya safra akışındaki sorunları yansıtır. Bu nedenle testler tek tek değil, birbiriyle ilişkili bir bütün olarak değerlendirilir.

Hangi testler yapılır, neyi gösterir?

Karaciğer enzimleri

MedlinePlus, enzimleri vücuttaki bazı kimyasal tepkimeleri hızlandıran proteinler olarak tanımlar. Karaciğer panelinde ölçülen başlıca enzimler şunlardır:

• ALT (alanin aminotransferaz): MedlinePlus'a göre ağırlıklı olarak karaciğerde bulunur. Normalde kanda düşük düzeyde bulunur; karaciğer hücreleri hasar gördüğünde kana salınır ve düzeyi yükselir. Karaciğere özgüllüğü nedeniyle karaciğer hücresi hasarının önemli bir göstergesidir.
• AST (aspartat aminotransferaz): Karaciğerin yanı sıra kas, kalp ve diğer dokularda da bulunur. MedlinePlus, ALT'nin genellikle AST ile birlikte ölçüldüğünü belirtir. İki enzimin birbirine oranı, hekime hasarın olası nedeni hakkında ipucu verebilir.
• ALP (alkalen fosfataz): Karaciğer ve safra yollarının yanı sıra kemiklerde de bulunur. Safra akışını engelleyen durumlarda ve bazı kemik hastalıklarında yükselebilir. Büyüme çağındaki çocuklarda ve gebelikte doğal olarak daha yüksek olabilir.
• GGT (gama glutamil transferaz): Safra yolu sorunlarında ve alkol kullanımında yükselebilir. ALP yüksekliğinin karaciğer kaynaklı olup olmadığını anlamaya yardımcı olabilir.
• LDH (laktat dehidrogenaz): MedlinePlus'a göre vücudun çoğu dokusunda bulunan bir enzimdir; bu nedenle karaciğere özgü değildir.

Bilirubin

MedlinePlus, bilirubini vücudun yaşlanan kırmızı kan hücrelerini parçalaması sırasında oluşan sarımsı bir madde olarak tanımlar. Bilirubin karaciğerde işlenir ve safrayla atılır. Bilirubin yükseldiğinde ciltte ve gözlerin akında sararma (sarılık) görülebilir.

Laboratuvar raporlarında total bilirubinin yanında direkt (konjuge) ve indirekt (konjuge olmayan) bilirubin değerleri de yer alabilir. Bu ayrım, yüksekliğin kan hücrelerinin fazla yıkımından mı, karaciğerin işleyişinden mi yoksa safra yollarındaki tıkanıklıktan mı kaynaklandığını anlamaya yardımcı olur.

Proteinler ve pıhtılaşma

• Albümin: MedlinePlus'a göre karaciğerde yapılan bir proteindir. Uzun süreli ve ilerlemiş karaciğer hastalıklarında düşebilir; beslenme bozukluğu ve böbrek hastalıkları da düzeyini etkileyebilir.
• Total protein: Albümin ve globulinler dahil kandaki toplam protein miktarıdır.
• Protrombin zamanı (PT): MedlinePlus'a göre kanın pıhtılaşmasının ne kadar sürdüğünü ölçer. Pıhtılaşma proteinleri karaciğerde yapıldığı için karaciğerin yapım işlevi hakkında bilgi verir. Kan sulandırıcı kullananlarda da bu değer etkilenir.

Hangi durumlarda istenir?

MedlinePlus'a göre karaciğer fonksiyon testleri şu amaçlarla kullanılır:

• Karaciğer hastalığının saptanması
• Hastalığın ne kadar ağır olduğunun değerlendirilmesi
• Hastalığın seyrinin ve tedaviye yanıtın izlenmesi
• Karaciğere yan etki yapabilen ilaçları kullananlarda kontrol

MedlinePlus, testin şu belirtiler varlığında istenebileceğini belirtir: ciltte veya gözlerde sararma, yorgunluk, bulantı, koyu renkli idrar, karın ağrısı ve ayak bileklerinde şişlik. ALT testinin rutin sağlık kontrollerinde ya da ailede karaciğer hastalığı, obezite, diyabet veya hepatit virüsüyle temas gibi risk etkenleri olan kişilerde de istenebileceğini ekler.

Hazırlık

MedlinePlus, karaciğer paneli öncesinde 10 ila 12 saat aç kalmanızın istenebileceğini belirtir. Laboratuvarınızın talimatına uyun; aç kalınması istendiğinde su içmenin serbest olup olmadığını sorun.

Kullandığınız tüm ilaçları, vitaminleri, bitkisel ürünleri ve takviyeleri hekiminize bildirin. MedlinePlus, hekiminiz söylemedikçe hiçbir ilacı bırakmamanızı vurgular. Test öncesindeki günlerde yoğun egzersiz ve alkolden kaçınmak, sonucun daha doğru yorumlanmasına yardımcı olabilir.

Sonuçlar nasıl yorumlanır?

Her laboratuvarın kendi referans aralıkları vardır; raporunuzda değerlerin yanında bu aralıklar yer alır. MedlinePlus, anormal sonuçların hepatit, karaciğer işlev bozukluğu veya safra yolu sorunlarına işaret edebileceğini; ancak anormal sonucun her zaman karaciğer sorunu olduğu anlamına gelmediğini belirtir.

Hekimler sonuçları genellikle şu örüntülere göre değerlendirir:

• ALT ve AST'nin belirgin yüksek olması: Karaciğer hücresi hasarını düşündürür. MedlinePlus'a göre nedenler arasında hepatit, enfeksiyonlar, siroz, karaciğer kanseri, karaciğerin kanlanmasının bozulması, bazı ilaçlar ve zehirler sayılabilir. Karaciğer yağlanması da sık görülen bir nedendir.
• ALP ve GGT'nin öne çıkan yüksekliği: Safra akışında bir sorun, örneğin safra taşına bağlı tıkanıklık düşündürebilir.
• Bilirubin yüksekliği: MedlinePlus'a göre kırmızı kan hücrelerinin hızlı yıkımı (hemolitik anemi), hepatit ve siroz gibi karaciğer hastalıkları veya safra yolu tıkanıklığından kaynaklanabilir.
• Albümin düşüklüğü ve PT uzaması: Karaciğerin yapım işlevinin etkilendiği daha ileri durumları düşündürebilir.

Hafif yükseklikler sık görülür ve çoğu zaman tekrar testiyle izlenir. Belirgin yükseklikler veya birden fazla değerin birlikte bozulması daha hızlı değerlendirme gerektirir.

Sonucu etkileyebilen durumlar

MedlinePlus, ALT sonuçlarının yaş, cinsiyet, kilo, ilaçlar, takviyeler, yoğun fiziksel etkinlik ve adet döngüsünden etkilenebileceğini belirtir. Bunlara ek olarak:

• Ağır egzersiz ve kas hasarı, kasta da bulunan AST'yi yükseltebilir.
• Alkol kullanımı özellikle GGT'yi etkileyebilir.
• Bazı ağrı kesiciler, antibiyotikler, kolesterol ilaçları ve bitkisel ürünler enzimleri yükseltebilir.
• Gebelik ve büyüme çağı ALP'yi doğal olarak artırabilir.

Bu nedenle beklenmedik bir sonuçta hekiminiz testi bir süre sonra tekrarlamak isteyebilir.

Sonuç anormalse sonraki adımlar

Karaciğer testlerinde bozukluk saptanırsa hekiminiz nedeni bulmak için şu adımları planlayabilir:

• Kullanılan ilaçların ve alkol tüketiminin gözden geçirilmesi
• Hepatit B ve C gibi virüs testleri
• Karaciğer yağlanması, kitle ve safra yollarını değerlendirmek için karın ultrasonu
• Karaciğer sertliğini ölçen elastografi
• Bağışıklık sistemi, demir birikimi veya bakır metabolizmasıyla ilgili özel kan testleri
• Gerekirse karaciğer biyopsisi

Karaciğer hastalıklarının pek çoğu erken dönemde belirti vermediği için, rastlantısal olarak saptanan bir yüksekliğin göz ardı edilmemesi önemlidir.

Karaciğer sağlığını korumak için

Karaciğer testlerinde hafif bozukluk saptanan pek çok kişide, özellikle karaciğer yağlanması söz konusu olduğunda, yaşam tarzı değişiklikleri önemli bir yer tutar. Genel olarak önerilenler şunlardır:

• Alkolü sınırlamak veya bırakmak: Alkol karaciğer hücrelerine doğrudan zarar verebilir. Karaciğer hastalığı olan kişilere çoğu zaman alkolü tamamen bırakmaları önerilir.
• Sağlıklı kilo: Fazla kilonun azaltılması karaciğer yağlanmasını geriletmeye yardımcı olabilir. Hızlı ve aşırı kilo kaybı ise karaciğeri zorlayabileceği için kademeli ilerlemek önemlidir.
• Düzenli hareket: Haftanın çoğu günü yapılan orta düzeyde fiziksel etkinlik, karaciğerdeki yağın azalmasına katkı sağlar.
• İlaç ve takviyelere dikkat: Ağrı kesiciler dahil ilaçları önerilen miktarlarda kullanmak, bitkisel ürün ve takviyeleri hekime danışmadan almamak gerekir.
• Aşılar ve korunma: Hepatit B aşısı ve kan yoluyla bulaşan enfeksiyonlardan korunma, karaciğer sağlığını korumanın parçasıdır.