Hemogram (tam kan sayımı) nedir? Değerler ne anlatır?

Hemogram nedir, neyi ölçer?

Kanımız, sıvı kısmı olan plazma ile bu sıvı içinde yüzen hücrelerden oluşur. Hemogram bu hücrelerin üç ana grubunu ve onlara ait bazı hesaplanmış değerleri raporlar:

• Alyuvarlar (eritrositler, RBC): Akciğerlerden aldıkları oksijeni vücudun dokularına taşırlar.
• Hemoglobin (HGB): Alyuvarların içinde bulunan, demir içeren ve oksijeni bağlayan proteindir. Kansızlığın değerlendirilmesinde en sık bakılan değerlerden biridir.
• Hematokrit (HCT): Alyuvarların toplam kan hacmi içindeki payını gösterir.
• MCV (ortalama alyuvar hacmi): Alyuvarların ortalama büyüklüğünü anlatır. Küçük ya da büyük alyuvarlar, kansızlığın olası nedeni hakkında hekime ipucu verir. Raporda MCH, MCHC ve RDW gibi alyuvarların hemoglobin içeriği ve boyut farklılığıyla ilgili başka göstergeler de bulunabilir.
• Akyuvarlar (lökositler, WBC): Bağışıklık sisteminin hücreleridir; enfeksiyonlara ve bazı hastalıklara karşı savaşırlar. Birçok laboratuvar akyuvarların alt türlerini de (nötrofil, lenfosit, monosit, eozinofil, bazofil) ayrı ayrı verir; buna "formül lökosit" de denir.
• Trombositler (PLT): Kanın pıhtılaşmasına yardım eden küçük hücre parçalarıdır.

Bu değerler günümüzde otomatik kan sayım cihazlarıyla (hemogram analizörleri) ölçülür. Cihaz bir değeri olağan dışı bulduğunda laboratuvar, kanın lam üzerine yayılıp mikroskopta incelendiği periferik yayma testini de yapabilir.

Hemogram neden istenir?

Hemogram, çok yönlü bir test olduğu için hem rutin kontrollerde hem de belirli bir şikâyetin araştırılmasında istenebilir. MedlinePlus, bu testin genel sağlık değerlendirmesinin bir parçası olarak ve kan hücresi sayılarını etkileyen durumların izlenmesinde kullanıldığını belirtir. Sık karşılaşılan nedenler şunlardır:

• Genel sağlık kontrolü: Check-up programlarında ve ameliyat öncesi değerlendirmelerde temel testlerden biridir.
• Belirtilerin araştırılması: Halsizlik, çabuk yorulma, solukluk, nefes darlığı, sık enfeksiyon geçirme, kolay morarma veya uzun süren kanamalar gibi şikâyetlerde ilk bakılan tetkiklerdendir.
• Kansızlığın değerlendirilmesi: Demir eksikliği, B12 eksikliği veya kalıtsal kan hastalıkları gibi nedenlerin ayrımında MCV ve diğer alyuvar göstergeleri yol gösterir.
• Enfeksiyon ve iltihabi durumlar: Akyuvar sayısı ve alt türlerinin dağılımı, vücudun bir enfeksiyona ya da iltihaba yanıt verip vermediği hakkında fikir verir.
• Tedavi izlemi: Bazı ilaçlar, kemoterapi ve radyoterapi kan hücrelerini etkileyebildiği için bu tedavileri alan kişilerde düzenli hemogram yapılır.
• Bilinen bir kan hastalığının takibi: Kansızlık, trombosit düşüklüğü veya kemik iliği hastalıkları olan kişilerde seyri izlemek için kullanılır.

Hemogram için hazırlık gerekir mi?

Tek başına hemogram için genellikle aç kalmak gerekmez. Ancak aynı kan örneğinden kan şekeri veya kolesterol gibi açlık gerektiren başka testler de çalışılacaksa, hekiminiz ya da laboratuvar sizden birkaç saat aç gelmenizi isteyebilir. NHS de hazırlıkla ilgili talimatların testi isteyen sağlık profesyoneli tarafından verildiğini ve bazı testlerden önce su dışında bir şey yenip içilmemesinin istenebileceğini vurgular.

Hazırlık sırasında dikkat edilebilecek noktalar:

• Kullandığınız ilaçları, vitamin ve bitkisel ürünleri hekiminize söyleyin. Hiçbir ilacı kendi kararınızla bırakmayın.
• Kan alımında bayılma eğiliminiz varsa bunu kan alan sağlık çalışanına önceden belirtin; işlem uzanarak yapılabilir.
• Dirsek içine kolay ulaşılabilecek, kolları rahat sıvanabilen bir giysi tercih edin.
• Yeterince su içmek damarların daha kolay bulunmasına yardımcı olabilir; açlık istenmişse bile su içmek çoğu zaman serbesttir, ancak size verilen talimata uyun.

Kan nasıl alınır?

Hemogram için kan genellikle dirsek iç kısmındaki bir toplardamardan alınır. Sağlık çalışanı kolun üst kısmına kısa süreliğine bir turnike bağlar, bölgeyi temizler ve ince bir iğneyle küçük bir tüpe kan alır. MedlinePlus'a göre işlem çoğunlukla beş dakikadan kısa sürer. İğne girerken kısa bir batma hissi olabilir.

Bebeklerde ve bazı özel durumlarda kan topuktan veya parmak ucundan da alınabilir. İşlem bittiğinde iğne yerine pamuk ya da bant konur ve birkaç dakika bastırmanız istenir.

Hemogram düşük riskli bir testtir. İğne yerinde hafif ağrı veya morluk olabilir; bunlar genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden geçer. Kan alımı sırasında baş dönmesi hissederseniz hemen çevrenizdeki sağlık çalışanına haber verin.

Hemogram sonuçları nasıl yorumlanır?

Hemogram raporunda her değerin yanında laboratuvarın kullandığı referans aralığı yazar. Bu aralıklar yaşa, cinsiyete, gebeliğe, yaşanılan yerin rakımına ve laboratuvarın kullandığı yönteme göre değişebilir. Bu nedenle bir değerin aralığın biraz dışında olması her zaman hastalık anlamına gelmez; sağlıklı kişilerde de küçük sapmalar görülebilir. Sonuçlar mutlaka hekim tarafından, şikâyetleriniz ve muayene bulgularınızla birlikte yorumlanmalıdır.

Genel bir fikir vermesi için MedlinePlus'ın aktardığı olası anlamlar şöyle özetlenebilir:

Alyuvar, hemoglobin ve hematokrit

Bu değerlerin düşük olması kansızlığa (anemiye) işaret edebilir. Kansızlığın nedeni demir eksikliği, vitamin eksiklikleri, kan kaybı, kalıtsal kan hastalıkları ya da kronik hastalıklar olabilir. Değerlerin yüksek olması ise vücudun susuz kalması (dehidratasyon), bazı kalp ve akciğer hastalıkları ya da kemik iliğinin fazla alyuvar üretmesi gibi durumlarla ilişkili olabilir. MCV gibi göstergeler, kansızlığın hangi tipte olduğunu anlamaya yardımcı olur.

Akyuvarlar

Akyuvar sayısının yüksek olması sıklıkla bir enfeksiyona veya iltihaba bağlıdır; bazı ilaçlar, yoğun stres ya da sigara da sayıyı artırabilir. Daha seyrek olarak kan kanserleri de yüksek akyuvar sayısıyla kendini gösterebilir. Düşük akyuvar sayısı ise bazı viral enfeksiyonlar, otoimmün hastalıklar, kemik iliği sorunları veya bazı ilaçların etkisiyle görülebilir.

Trombositler

Trombosit sayısının düşük olması kolay morarma, diş eti ya da burun kanaması gibi kanama eğilimiyle ilişkili olabilir. Yüksek trombosit sayısı ise iltihabi durumlarda, demir eksikliğinde veya kemik iliği hastalıklarında görülebilir.

Hemogramda olağan dışı bir sonuç çıktığında hekiminiz testi tekrarlamayı, periferik yayma, demir ve vitamin testleri gibi ek tetkikler istemeyi ya da sizi bir iç hastalıkları veya hematoloji uzmanına yönlendirmeyi önerebilir. NHS, sonuçların test türüne göre birkaç gün ile birkaç hafta içinde çıkabileceğini ve uzun süre haber alamazsanız testi isteyen birime ulaşmanızı önerir; hemogram sonuçları ise çoğu laboratuvarda aynı gün içinde hazırlanır.

Hemogram sonucunu kendiniz yorumlarken nelere dikkat etmeli?

Laboratuvar sonuçlarına e-Nabız veya hastane sistemleri üzerinden kolayca ulaşılabiliyor olması, sonuçları hekimle görüşmeden önce incelemeyi mümkün kılıyor. Bu durumda şu noktaları akılda tutmak yararlı olur:

• Yıldızlı veya renkli işaretlenen her değer alarm değildir. Referans dışı değerlerin önemli bir kısmı küçük, geçici ve klinik açıdan anlamsız olabilir.
• Tek bir değer yerine bütüne bakılır. Örneğin düşük hemoglobinle birlikte küçük alyuvarlar başka bir olasılığı, büyük alyuvarlar başka bir olasılığı düşündürür.
• Önceki sonuçlarla karşılaştırma değerlidir. Daha önceki tahlilleriniz varsa hekiminize götürmeniz, değişimin yönünü görmeyi kolaylaştırır.
• İnternetteki genel aralıklar sizin laboratuvarınıza uymayabilir. Raporunuzdaki referans aralığını esas alın.
• Kendi kendinize demir, vitamin veya başka bir takviye başlamayın. Gereksiz takviye bazı hastalıkların tanısını geciktirebilir ya da zararlı olabilir.