Sarılık nedir? Erişkinlerde nedenleri ve ne zaman önemlidir?

Sarılık nedir, nasıl oluşur?

Kanımızdaki alyuvarlar (kırmızı kan hücreleri) belirli bir ömrü tamamladıktan sonra parçalanır. MedlinePlus'a göre bu sırada vücut, yaşlanmış alyuvarları işlerken bilirubin adı verilen sarı renkli bir yan ürün oluşur. Bilirubin normalde karaciğer tarafından işlenir ve safrayla birlikte safra kanallarından bağırsağa aktarılır. MedlinePlus'ın bilirubin testine ilişkin sayfasına göre sağlıklı bir karaciğer bilirubinin büyük kısmını safra yoluyla uzaklaştırır; bilirubin vücuttan dışkı ve idrarla atılır. Safra kanalları tıkandığında dışkı kil rengine dönebilir.

MedlinePlus, sarılığın üç ana yolla gelişebileceğini açıklar:

1. Alyuvarların aşırı yıkılması: Çok fazla alyuvar parçalandığında oluşan bilirubin karaciğerin işleyebileceğinden fazla olur.
2. Karaciğerin hasar görmesi ya da aşırı yüklenmesi: Karaciğer bilirubini olağan biçimde işleyemez.
3. Safra akışının engellenmesi: Karaciğerde işlenen bilirubin, safra kanallarındaki bir tıkanıklık nedeniyle bağırsağa ulaşamaz.

MSD Manuals'a göre erişkinlerde sarılık, bilirubinin karaciğer ve safra kanalları boyunca ilerleyişinin bozulmasıyla ortaya çıkar.

Sarılık belirtileri

NHS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Cildin ve gözlerin akının sararması
• Ciltte kaşıntı
• Koyu renkli idrar
• Açık renkli dışkı

NHS, koyu tenli kişilerde ciltteki sararmanın daha zor fark edilebileceğini, ancak gözlerin akındaki sararmanın yine de görülebileceğini belirtir. MSD Manuals ise dışkının açık renkli ve yağlı görünebileceğini, bilirubin düzeyi çok yükseldiğinde kaşıntının ortaya çıkabileceğini ekler. Erişkinlerde sarılığın kendisi dışında başka belirti olmayabilir; eşlik eden belirtiler daha çok altta yatan nedene bağlıdır.

Sarılık neden olur?

NHS, MedlinePlus ve MSD Manuals'ın sıraladığı nedenler, sarılığın gelişme yoluna göre aşağıda gruplanmıştır.

Karaciğer hastalıkları

• Viral hepatitler: MedlinePlus hepatit A, B, C, D ve E virüslerini sayar. Bkz. Hepatit B nedir? ve Hepatit C nedir?
• Alkole bağlı karaciğer hastalığı: NHS ve MSD Manuals bunu sık nedenler arasında gösterir. Bkz. Alkol ve sağlık
• Otoimmün hepatit: Bağışıklık sisteminin karaciğere saldırması.
• İlaç ve bitkisel ürünlere bağlı karaciğer hasarı: MSD Manuals, bazı ilaçların ve bitkisel ürünlerin karaciğere zarar verebileceğini belirtir; MedlinePlus ağrı kesici ilaçların aşırı dozda alınmasını ve zehirlere maruz kalmayı da sayar.
• Karaciğer sirozu ve ilerlemiş yağlı karaciğer hastalığı. Bkz. Karaciğer yağlanması nedir?

Safra yollarının tıkanması

• Safra taşları: MSD Manuals'a göre safra kanalı tıkanmasının en sık nedenidir. Bkz. Safra kesesi taşı belirtileri
• Pankreas iltihabı (pankreatit). Bkz. Pankreatit
• Tümörler: MedlinePlus pankreas kanserini sayar; MSD Manuals safra kanallarını tıkayan tümörlerin daha seyrek bir neden olduğunu belirtir.
• Gebelikte safra birikimi: MedlinePlus, gebelikte karın içi basınca bağlı safra birikimini de sayar.

Kan hastalıkları ve doğuştan durumlar

• Alyuvarların aşırı yıkıldığı kan hastalıkları: NHS orak hücreli anemiyi örnek verir.
• Bilirubinin işlenmesini etkileyen doğuştan durumlar: MedlinePlus Gilbert sendromu, Dubin-Johnson sendromu ve Crigler-Najjar sendromu gibi durumları sayar.

Gilbert sendromu: sık görülen ve genellikle zararsız bir neden

MedlinePlus'a göre Gilbert sendromu, vücudun bilirubini işleme biçimini etkileyen kalıtsal bir durumdur ve bazı toplumlarda her on kişiden birinde görülür. Başlıca belirtisi ciltte ve gözlerde hafif sararmadır. Bu sararma çoğunlukla ağır fiziksel efor, duygusal stres, sıvı kaybı, adet dönemi, enfeksiyonlar ya da uzun süre aç kalma gibi durumlarda ortaya çıkar veya belirginleşir. Tanı, kan testinde bilirubin düzeyinin hafifçe yüksek bulunmasıyla konur. MedlinePlus, Gilbert sendromunun tedavi gerektirmediğini ve sağlık sorunlarına yol açmadığını belirtir. Ancak sarılığın Gilbert sendromuna bağlı olduğuna, diğer nedenler dışlandıktan sonra hekim karar verir.

Yenidoğan sarılığı

NHS'e göre yeni doğan bebeklerde sarılık sık görülür ve çoğunlukla zararsızdır, ancak bebeklerdeki sarılık ayrı bir değerlendirme gerektirir. Bkz. Yenidoğan sarılığı

Sarılık nasıl değerlendirilir?

Hekim önce sarılığın ne zaman başladığını, eşlik eden belirtileri, alkol kullanımını, son dönemde kullanılan ilaç ve bitkisel ürünleri, seyahatleri ve hepatit risklerini sorar. MSD Manuals'a göre değerlendirmede şu yöntemler kullanılır:

• Kan testleri: Bilirubin düzeyi, karaciğer testleri ve kanın pıhtılaşma yeteneğini gösteren testler. MedlinePlus'a göre bilirubin testi koldan alınan küçük bir kan örneğiyle yapılır ve birkaç dakika sürer; hekiminiz testten önce aç kalmanızı ya da bazı ilaçlara ara vermenizi isteyebilir. Yüksek bilirubin; alyuvarların aşırı yıkıldığı kansızlık türlerine, karaciğer hastalıklarına ya da safra kanalı tıkanıklığına işaret edebilir. Bkz. Karaciğer fonksiyon testleri
• Görüntüleme: Karaciğer ve safra yollarını değerlendirmek için ultrason, bilgisayarlı tomografi (BT) veya MR. Bkz. Ultrason nedir?
• Safra yollarının ayrıntılı incelenmesi: Safra kanalı tıkanıklığından şüphelenildiğinde MR ile safra yollarının görüntülenmesi (MRCP) ya da endoskopik bir işlem olan ERCP kullanılabilir. ERCP, gerektiğinde aynı işlemde tıkanıklığın giderilmesine de olanak tanır.
• Karaciğer biyopsisi: Tanı diğer testlerle netleşmediğinde karaciğerden küçük bir doku örneği alınabilir.

Muayeneye giderken not alabilecekleriniz

Sarılığın nedenini bulmak için hekiminizin soracağı soruların yanıtlarını önceden düşünmeniz değerlendirmeyi hızlandırabilir:

• Sararmayı ilk ne zaman fark ettiniz; giderek artıyor mu?
• İdrar ve dışkı renginizde değişiklik oldu mu?
• Karın ağrısı, ateş, kaşıntı, kilo kaybı ya da iştahsızlık eşlik ediyor mu?
• Son haftalarda yeni bir ilaç, bitkisel ürün ya da takviye kullanmaya başladınız mı?
• Alkol tüketim alışkanlığınız nasıl?
• Daha önce hepatit, safra taşı ya da kan hastalığı tanısı aldınız mı?
• Ailenizde benzer sararma yaşayan biri var mı?

Sarılık nasıl tedavi edilir?

NHS'e göre sarılığın tedavisi, ona yol açan nedene bağlıdır. MSD Manuals da tedavinin altta yatan nedene yönelik olduğunu belirtir. Örneğin:

• Safra taşına bağlı tıkanıklıklarda taşın endoskopik yöntemlerle ya da ameliyatla çıkarılması
• Viral hepatitlerde hepatit türüne göre izlem ya da ilaç tedavisi
• Alkole bağlı karaciğer hastalığında alkolün tamamen bırakılması
• İlaca bağlı karaciğer hasarında sorumlu ilacın hekim kontrolünde kesilmesi

MSD Manuals'a göre sarılığa eşlik eden kaşıntı için hekim bazı ilaçlar önerebilir; ancak safra kanalı tamamen tıkalıysa bu ilaçlar etkili olmayabilir. Tıkalı safra kanallarını açmak için endoskopik işlemler kullanılabilir.

Sarılığın nedeni anlaşılmadan bitkisel karışımlar ya da "karaciğer temizleyici" olarak sunulan ürünler kullanmak, MSD Manuals'ın da belirttiği gibi bazı bitkisel ürünlerin karaciğere zarar verebilmesi nedeniyle durumu kötüleştirebilir.