Bilgisayarlı tomografi (BT) nedir, nasıl çekilir?

Bilgisayarlı tomografi nasıl çalışır?

Klasik röntgende X ışınları vücudun bir tarafından gönderilir ve karşıdaki film ya da dedektörde tek bir görüntü oluşur. Bu görüntüde tüm yapılar üst üste bindiği için ayrıntılar kaybolabilir.

NIBIB, BT'nin çalışma ilkesini şöyle açıklar: Motorlu bir X ışını kaynağı, ortasında delik bulunan halka biçimli bir yapının (gantri) içinde hastanın etrafında döner. Hasta masayla birlikte bu halkanın içinden geçerken, karşı taraftaki dijital dedektörler vücuttan geçen ışınları algılar. Bilgisayar bu verileri işleyerek genellikle 1–10 milimetre kalınlığında kesitsel görüntüler oluşturur. Bu kesitler üst üste getirilerek üç boyutlu görüntüler de elde edilebilir.

Böylece kemikler, organlar, damarlar ve yumuşak dokular, birbirinin üzerine binmeden ayrıntılı olarak görüntülenebilir.

BT hangi durumlarda kullanılır?

NHS'ye göre BT şu amaçlarla kullanılır:

• Yaralanmalar: Kaza ve düşmelerden sonra kemiklerde ve iç organlarda hasarın değerlendirilmesi
• Belirtilerin nedenini araştırmak: Kanser dahil birçok durumun tanısında
• Tedaviyi izlemek: Örneğin bir tümörün tedaviye nasıl yanıt verdiğini görmek
• İşlemlere kılavuzluk etmek: Biyopsi alınması veya apse boşaltılması gibi girişimlerde iğnenin doğru yere yönlendirilmesi

NIBIB ise BT'nin tümörlerin, kanamaların, pıhtıların, inme bulgularının, kemik kırıklarının ve karın, kalp, baş ve akciğer hastalıklarının saptanmasında kullanıldığını belirtir. Sık kullanıldığı başlıca alanlar şunlardır:

• Beyin BT: Acil serviste inme şüphesinde beyin kanamasını ayırt etmek, kafa travmalarını değerlendirmek
• Toraks (akciğer) BT: Akciğer nodülleri, zatürre, akciğer embolisi ve akciğer kanserinin değerlendirilmesi
• Karın BT: Apandisit, böbrek taşı, bağırsak tıkanması ve karın içi kitlelerin araştırılması
• BT anjiyografi: Kontrast madde verilerek damarların, örneğin kalp damarlarının (koroner BT anjiyografi) ya da akciğer damarlarının görüntülenmesi
• Düşük doz akciğer BT: Belirli risk gruplarında akciğer kanseri taraması amacıyla

Çekime hazırlık

NHS, BT öncesinde bazı hazırlıklar gerekebileceğini belirtir:

• Belirli bir süre aç kalmanız ya da bazı ilaçları almanız istenebilir.
• Metal eşyalar görüntüyü bozabileceği için takı, gözlük, toka ve metal içeren giysiler çıkarılır.
• Gebe olma olasılığınız, emzirme durumunuz, böbrek veya tiroid hastalığınız, diyabetiniz ve daha önce kontrast maddeye alerjik tepki yaşayıp yaşamadığınız ekibe bildirilmelidir.

Diyabet için metformin gibi ilaçlar kullananlarda, kontrast madde verilecekse ilaç kullanımına ilişkin özel talimat verilebilir. İlaçlarınızı kendi kararınızla bırakmayın; hekiminize danışın.

Çekim sırasında neler olur?

NHS'nin anlatımıyla BT çekiminde hareketli bir masaya uzanırsınız ve masa, halka biçimindeki tarayıcının içinden geçer. Cihaz MR'a göre çok daha açıktır; tünel kısadır. Çekim sırasında:

• Hareketsiz kalmanız istenir; hareket görüntülerin bulanık çıkmasına neden olabilir.
• Özellikle göğüs ve karın çekimlerinde kısa süreli nefes tutmanız istenebilir.
• Radyoloji teknisyeni çekimi yan odadan yönetir, ancak sizi görür ve sizinle konuşabilir.

NHS'ye göre çekim çoğunlukla 10–20 dakika sürer; görüntü alma süresi ise çoğu zaman birkaç saniyeden ibarettir.

İlaçlı (kontrastlı) tomografi

Bazı incelemelerde damarların ve organların daha iyi görülebilmesi için kontrast madde kullanılır. NHS'ye göre kontrast madde ağızdan içilerek, damar yoluyla ya da makattan verilebilir. NIBIB, damar yoluyla verilen kontrast maddelerin iyot içerdiğini, sindirim kanalının görüntülenmesi için ise baryum gibi maddelerin ağızdan verildiğini belirtir.

Damar yoluyla kontrast madde verildiğinde NHS'nin aktardığı gibi şunlar hissedilebilir ve kısa sürede geçer:

• Vücutta yayılan bir sıcaklık hissi
• Ağızda metalik tat
• İdrar yapıyormuş gibi bir his

NIBIB, kontrast maddelerin nadiren alerjik tepkilere ya da geçici böbrek sorunlarına yol açabileceğini belirtir. Bu nedenle böbrek hastalığı olan kişilerde çekim öncesi böbrek fonksiyon testleri yapılır ve gerekirse önlemler alınır. Daha önce kontrast maddeye karşı tepki yaşayan kişilerde alternatif yöntemler ya da özel önlemler düşünülebilir.

Çekimden sonra

Kontrast madde verilmeyen bir BT çekiminden sonra genellikle hemen günlük yaşamınıza dönebilirsiniz; yeme içme ve araç kullanma konusunda bir kısıtlama olmaz. İlaçlı çekimlerde ise:

• Olası geç bir alerjik tepkiyi izlemek için merkezde kısa bir süre beklemeniz istenebilir.
• Damar yolu çıkarıldıktan sonra o bölgeye bir süre bastırmanız gerekir; hafif morarma olabilir.
• Hekiminiz aksini söylemedikçe gün içinde yeterli sıvı almanız önerilir.
• Emziren anneler, kontrast madde sonrasında emzirmeye ilişkin soruları ekiple konuşmalıdır.

Sedasyon verilen çocuklarda, ilaçların etkisi geçene kadar gözlem yapılır ve beslenmeye kademeli olarak başlanır.

BT ile yapılan özel incelemeler

BT teknolojisi bazı özel amaçlar için farklı biçimlerde de kullanılır:

• Koroner kalsiyum skorlaması: Kontrast madde verilmeden kalp damarlarındaki kireçlenme miktarının ölçülmesidir; seçilmiş kişilerde kalp-damar riskinin değerlendirilmesine katkı sağlayabilir.
• BT kolonografi (sanal kolonoskopi): Kalın bağırsağın BT ile görüntülendiği bir yöntemdir. Bir bulgu saptanırsa çoğu zaman kolonoskopi gerekir.
• Düşük doz akciğer BT: Uzun süre sigara içmiş belirli yaş grubundaki kişilerde akciğer kanseri taraması amacıyla kullanılabilir. Kimlerin bu taramadan yarar göreceği hekimle birlikte değerlendirilmelidir.
• BT eşliğinde girişimler: NHS'nin de belirttiği gibi BT, biyopsi alınması veya apse boşaltılması gibi işlemlerde iğnenin doğru yere yönlendirilmesinde kullanılır.
• Konik ışınlı BT: Diş hekimliği ve kulak burun boğaz alanında, küçük bölgelerin ayrıntılı görüntülenmesi için kullanılan farklı bir BT türüdür.

Radyasyon ve güvenlik

BT, iyonlaştırıcı radyasyon olan X ışınlarını kullanır. NIBIB, bu radyasyonun canlı dokularda biyolojik etkilere yol açma potansiyeli olduğunu, ancak X ışını maruziyetine bağlı kanser riskinin genel olarak küçük olduğunu belirtir. NHS de özellikle tekrarlanan çekimlerde radyasyonun kansere yol açma olasılığının çok küçük de olsa bulunduğunu aktarır.

Bu nedenle:

• BT, beklenen yararı riskinden fazla olduğunda istenir.
• Mümkün olduğunda radyasyon içermeyen ultrason veya MR gibi yöntemler tercih edilebilir.
• Modern cihazlar, görüntü kalitesini koruyarak dozu azaltmaya yönelik teknolojiler kullanır.

Çocuklar ve gebeler

NIBIB, çocukların radyasyona daha duyarlı olduklarını ve önlerinde daha uzun bir yaşam süresi bulunduğu için göreceli riskin daha yüksek olduğunu vurgular. Bu nedenle çocuklarda BT yalnızca gerçekten gerekli olduğunda ve çocuğa uygun düşük dozlarla çekilir. Gebelikte de BT, ancak gerekli olduğunda ve özel önlemlerle yapılır; gebelik olasılığınızı mutlaka bildirin.

Çekim geçmişinizi takip edin

Farklı hastanelerde aynı bölgeye tekrar tekrar çekim yapılmasını önlemek için önceki görüntülerinizi ve raporlarınızı saklamak, yeni bir çekim istendiğinde hekiminize bunlardan söz etmek yararlıdır. Önceki görüntüler, karşılaştırma yapılarak değişikliklerin değerlendirilmesini de kolaylaştırır.

Sonuçlar ne zaman çıkar?

BT görüntüleri bir radyoloji uzmanı tarafından incelenir ve rapor testi isteyen hekime iletilir. NHS, sonuçların genellikle 1–2 hafta içinde çıktığını, aciliyete bağlı olarak 4 haftaya kadar uzayabileceğini belirtir. Acil servislerde ise sonuçlar çok daha hızlı değerlendirilir.